گفت‌وگو با دبیر هیئت انتخاب و خرید کتاب:

میانه‌روی در خرید کتاب

  • چهارشنبه, 23 مرداد 1398 ساعت 07:11
  • منتشرشده در نشر

 

دبیر هیئت انتخاب و خرید کتاب می‌گوید این هیئت در مواجهه با خرید آثار از ناشران غیر بخش خصوصی روش اعتدالی و میانه‌روی را در پیش گرفته است که شامل اختصاص دو درصد بودجه سالانه به آن‌ها است.

به گزارش چاپ و نشر  به نقل از خبرگزاری مهر، هیئت انتخاب و خرید کتاب طی نزدیک به دو دهه فعالیت مستمر در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در کارنامه خود دارد. فعالیت این هیئت به استناد بند (١٢) ماده ٢ قانون اهداف و وظایف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ماده ٣ آیین‌نامه نحوه پرداخت یارانه در حوزه نشر و مطبوعات مصوب سال ١٣٨٨ هیئت دولت باهدف مجموعه‌سازی بخشی از کتابخانه‌های کشور و به‌منظور توسعه کتاب‌خوانی در حوزه فرهنگ عمومی و همچنین حمایت از انتشار کتاب‌های مناسب بر مبنای آیین‌نامه انتخاب و خرید کتاب مصوب ٣/١١/١٣٩٤ انجام می‌پذیرد. بعد از انتقال این مجموعه به دفتر امور چاپ و نشر وزارتخانه در پاییز سال ١٣٩٦، شیوه‌نامه‌ای متناسب با این انتقال تنظیم و به امضا و ابلاغ معاون امور فرهنگی رسید که طبق آن، مدیرکل امور چاپ و نشر، ریاست این هیئت را به عهده دارد. طبق این آیین‌نامه، چهار کارگروه تخصصی (دین، علوم اجتماعی و انسانی و دانش عمومی، کودک و نوجوان و هنر و ادبیات) نسبت به ارزیابی کتاب‌های ارسالی از سوی ناشران در زمینه خرید عناوین و میزان شمارگان آن‌ها تصمیم می‌گیرند و مصوبات آن‌ها بعد از تائید در هیئت مرکزی انتخاب و خرید کتاب اجرایی خواهند شد. در حال حاضر نیز جعفر ابراهیمی، رضا اکبری، اسماعیل امینی، علی اوجبی، مهرزاد دانش، سید علی‌محمد رفیعی، مجید سامی، محمد سلگی، بلقیس سلیمانی، سید محمدکاظم شمس، حسن طارمی، سید علی کاشفی خوانساری، علی گلشن، علی‌اصغر محمدخانی، محمدمهدی معراجی، محمدرضا محمودی و محمدعلی مهدوی راد عضویت دارند.

مهرزاد دانش در سال‌های اخیر به‌تناسب حضورش در سمت مدیرکلی دفتر چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دبیری این هیئت نیز برگزیده شده است. چهره‌ای که شاید بیشتر از وجوه فعالیتش در این بخش به‌عنوان منتقد و کارشناس سینما شناخته شده است اما در این گفتگو نیز خود را در قامت چهره‌ای مسلط به کار هیئت نشان داد و سعی نکرد از هر آنچه در آن رخ داده است تام و تمام حمایت کند. با دانش درباره زیر و بم کار در این هیئت به گفتگو نشستیم و برخی از مهم‌ترین دغدغه‌ها و سؤالات درباره این هیئت را از وی جویا شدیم.

 

جناب دانش خبرهایی از اعمال تغییرات در ساز و کار هیئت خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شده است که گویا در این چند جلسه اخیر هیئت نیز اعمال شده است. درباره تغییرات تازه در این هیئت برای ما بفرمایید

ما از ابتدا دغدغه‌مان در این هیئت ایجاد وحدت رویه در چهار گروهمان شامل دین و ادبیات و کودک و نوجوان و بزرگ‌سال بود. هرکدام از گروه‌ها کارشناسان مجزایی دارند و جلسات آن‌ها نیز به شکل مجزا برگزار می‌شود. کارشناسان هر گروه به طبع روال سابق از هر کتاب میزانی را برای خرید انتخاب می‌کردند که ممکن بود با گروه‌های دیگر همخوانی نداشته باشد. ممکن بود دوستان در یک گروه کتابی را که مطلوب می‌پنداشتند ۳۰۰ نسخه خریداری کنند و در گروه دیگری کتاب مطلوب ۱۰۰ نسخه خریداری می‌شد. وقتی این خریدها در کنار هم در لیست می‌آمد اختلاف فاحش بود و سقف خریدهای متفاوتی را پیش روی ما قرار می‌داد. نگاه ما به این مسئله اما متوجه ایجاد یک وحدت رویه بود و دوست داشتیم به شکلی کار را جلو ببریم که به یک سقف مشخص برای خرید کتاب در تمامی گروه‌ها دست پیدا کنیم. درنتیجه از هر چهار گروه خواستیم سقف عددی را از انتخاب‌هایشان بردند و اجازه بدهند کتاب‌هایی را که پسندیدند، من عددگذاری کنم و تعداد نسخه‌های خریدش را مشخص کنم. در واقع گروه‌ها بر اساس تقسیم‌بندی تازه به کتابی که خیلی مطلوب است نمره الف، به کتاب مطلوب نمره ب و به کتاب قابل‌خرید نمره ج می‌دهند و پس‌ازآن بر اساس بودجه و نوسانات آن انتخاب تعداد نسخه‌های خریداری‌شده را ما با مشورت دوستان کارشناس خارج از گروه انتخاب می‌کنیم. در این اتفاق تازه سقف خرید کتاب با نمره مطلوب حداکثر ۱۵۰ نسخه است. این البته قانون دائمی نیست و شامل کتاب‌های کودک و نوجوان نیز نمی‌شود و در این بخش سقف خرید حداکثر میان ۴۰۰ تا ۵۰۰ نسخه است.

 

این اتفاق نشان می‌دهد وضعیت خاص بودجه شما را به اتخاذ چنین تصمیمی واداشته است. درباره توان مالی هیئت برای خرید کتاب توضیح بفرمایید.

بحث مالی را باید از دوستان مالی سؤال کنید. تا اینجای کار ما روال کار را پیش بردیم و ماهی یک تا دو جلسه را برگزار کردیم. مباحث انقباضی بودجه به کار ما تا الان لطمه‌ای نزده و البته ما هم سعی کردیم خریدهایمان را مدیریت کنیم.

 

درباره کاهش بودجه چیزی به شما گفته نشده است؟

به من ابلاغ رسمی نشده است ولی فکر می‌کنم نزدیک به یک سوم بودجه ما کاهش پیدا کند.

 

از ابتدای امسال به ناشران پرداختی هم داشته‌اید؟

هیئت انتخاب و خرید کتاب تنها بحث‌ انتخاب و تصویب خرید کتاب را انجام می‌دهد و امور مالی این انتخاب دیگر بر عهده بخش‌های مالی است. ما کتاب ناشر را بررسی و به او اعلام می‌کنیم که تصویب شده است. او باید کتاب را برساند انبار و رسید بگیرد و برود بخش مالی. از اینجا به بعدش را ما انجام نمی‌دهیم و از روندش اطلاعی نداریم.

 

کماکان باید برای بررسی کتاب خود ناشران به هیئت تقاضا بدهند؟

بله. از سال ۱۳۹۳ سیستم این‌طور شد. از قبل از آن‌ها هر کتابی که برای اعلام وصول به ارشاد می‌آمد یک نسخه‌اش می‌رفت به هیئت برای بررسی اما پیشنهاد شد که این سیستم عوض شد. چون برخی ناشران تمایلی نداشتند ما کتابشان را بخریم و برخی کتاب‌ها با آئین‌نامه ما برای خرید همخوانی نداشت. درنتیجه بخش زیادی اثر به دبیرخانه ما می‌آمد که امکان خریدش نبود. برای جلوگیری از این حجم انبوه چرخه رفت‌وآمد کتاب، قرار شد با تمایل ناشر این اتفاق رخ دهد و به نظر من هم ایده خوبی بود.

در این سیستم ناشران کتاب‌های چاپ اولشان را درصورتی‌که مصرف کتابخانه‌ای داشته باشد، در قالب یک نسخه از هر عنوان به دبیرخانه هیئت می‌آورند و ثبت می‌کنند. به ناشر اطلاع می‌دهند که این کتاب در چه جلسه‌ای بررسی می‌شود. معمولاً بین سی تا ۴۵ روز کاری بررسی کتاب زمان می‌برد و لاجرم وقت می‌برد که این جلسات تشکیل شود. پس از تائید هیئت و من باید معاون فرهنگی هم تائید کنند. ما انتخاب شده‌ها را در سایت اعلام می‌کنیم و پس‌ازآن ناشران باید برای تحول کتاب به انبار ما مراجعه کنند، کتاب را تحویل دهد و رسید بگیرد و آن را به مالی ما تحویل دهند تا در نوبت دریافت مبلغ قرار بگیرند.

 

یکی از موضوعات قدیمی و همیشگی درباره هیئت خرید کتاب، ترکیب اعضای آن و نظر دادن آن‌هاست. برخی از این افراد فعال در مؤسسات نشر هستند و یا حتی از تصمیم‌گیرندگان ارشد در چند موسسه نشر هستند و این شائبه همیشه وجود داشته که انتخاب‌هایشان جهت‌دار است. چطور می‌توانید این اطمینان را بدهید که این اتفاق در هیئت رخ نمی‌دهد؟

ای‌کاش شما و هر دوستی که چنین شبهه‌ای دارد در یکی از این جلسات حضور پیدا کنید. شائبه را می‌شود درباره هر فضای شورایی به کار برد. اول ببینیم اصلاً شائبه‌ای هست یا نه. ما لیستمان را شفاف منتشر می‌کنیم. ما اولین بخش از وزارت ارشاد بودیم که این کار را کردیم. اینکه از چه ناشری چه کتابی به چه اندازه‌ای خریداری شده است را شفاف اعلام می‌کنیم. به نظرم باید به جای کلی‌گویی مصداق گویی کنیم. کدام اثر خریداری شده که نباید می‌شد و بالعکس

ما برای خریدمان آئین‌نامه داریم و البته تأکید می‌کنم که مثلاً برای خرید هر کتاب از کارشناس نمی‌خواهیم جدولی کاغذی پر کند. به نظرم لازم هم نیست این‌قدر جرئی نگاه کنیم. ما یکسری معیارهای قالبی مانند چاپ و صفحه‌بندی و صحافی و ... داریم و یکسری معیارهای محتوایی.

 

کتاب‌ها برای تصویب شدن پیش از جلسه توسط کارشناسان خوانده شده است؟

ما در هر جلسه حجم زیادی کتاب را بررسی می‌کنیم و فرصتی برای این کار نیست. کارشناسان هر بخش در همان جلسات کتاب را نگاه و تورق می‌کنند و انتخاب می‌کنند.

 

در همان جلسه؟ این‌قدر سردستی؟

مگر شما وقتی برای خرید کتاب به کتاب‌فروشی می‌روید چقدر وقت صرف می‌کنید؟ قرار نیست که به یک اثر در هیئت جایزه ادبی بدهیم. در کتاب‌فروشی کتاب را تورقی می‌کنیم و یک بررسی مجمل تا تصمیم بگیریم برای خرید. اینجا هم همین است. کارشناسان ما پیشینه ذهنی از اثر دارند و بایسته‌های آن را نگاه می‌کنند. این‌ها در یک جلسه قابل‌حل است. جلسات ما هم حدود سه تا چهار ساعت است و در این بازه زمانی نظرشان را اعلام می‌کنند.

 

در جداول شما ردیفی هم به نام ستاد کانون‌های عالی مساجد وجود دارد. این ردیف بودجه جدا دارد؟

در سال‌های قبل سیستم ساختاری هیئت این‌گونه بود که یک نماینده در میان کارشناسان ما از ستاد عالی کانون‌های مساجد حضور داشت. صحبتی پیش آمد که شاید و نهادهای دیگری هم متوقع شوند که نماینده داشته باشند. در زمان حضور آقای صالحی در معاونت فرهنگی اینکه این نماینده در هیئت حضورداشته باشد از آئین‌نامه حذف شد ولی تفاهم‌نامه ما با ستاد برای تحویل کتاب به مساجد و ستاد باقی بود. به همین خاطر پس از انتخاب نهایی کارشناسان ما، دوست دیگری به نمایندگی از ستاد از میان آن‌ها دست به انتخاب برای مساجد می‌زد و تعدادی از انتخاب‌های ما به آن‌ها تعلق می‌گرفت. در این اواخر دوباره مطرح شد که موردی ندارد که برای یک نهاد مورد ویژه‌ای در نظر بگیریم. من خودم معتقدم باید مقابل همه نهادها سیاست یکسان داشت و یکی را بر دیگران برتری نداد؛ و الان چند نوبتی است که ردیف آن‌ها در فهرست اعلامی ما حذف شده است.

 

سرنوشت کتاب‌های خریداری شده از سوی شما چه می‌شود؟

کتاب‌ها در انبار ما گردآوری می‌شود و توزیع آن‌ها در چند سطح با ماست. با برخی نهادها تفاهم‌نامه داریم که مهم‌ترینشان ادارات کل استانی ارشاد است. آن‌ها سهمیه‌ای دارند برای دریافت کتاب و بر مبنای جمعیت استان و تعداد کتابخانه‌های استان فرمولی برای دریافت کتاب درآمده است. امسال تصمیم داشتیم به این فرمول میزان محرومیت استان را هم بیافزاییم که در دست بررسی است. با این فرمول برای هر استان رقمی به‌عنوان سهمیه مشخص می‌شود و نماینده استان در دو یا سه مرحله به انبار کتاب می‌آید و از میان آثار و با توجه به نیازهای استانی خود دست به انتخاب می‌زنند و آثار برای آن‌ها ارسال می‌شود تا در کتابخانه‌ها توزیع شود.

 

آیا ناشران استانی هم برای بررسی آثارشان در هیئت همین پروسه مطرح‌شده را طی می‌کنند؟

ما یک دستورالعمل استانی هم داریم که بر اساس آن هر استانی قسمت خرید کتاب دارد که خیلی شکل اقلیمی و منطقه‌ای دارد. با این همه کتاب‌های ناشران استان‌های دیگر هم برای ما ارسال می‌شود و ما هم به تناسب ظرفیت‌ها و قواعدمان با آن‌ها برخورد می‌کنیم. زمانی صحبت شده بود که با ناشران استانی با نگاه حمایتی بیشتری برخورد کنیم اما مسئله این است که آیا قرار است نگاه ما حمایت از مصرف‌کننده باشد یا ناشر؟ من تصورم این است که حمایت ما باید متوجه مصرف‌کننده باشد و نه ناشر

 

در میان ناشران این مسئله که خروجی هیئت منجر به خرید مداوم از ناشرانی شده که از بودجه عمومی منتفع می‌شوند همیشه حساسیت زا بوده است. شما چند نوبت هم توضیح دادید اما هم من و هم شما می‌دانید که اتفاقی که درباره برخی ناشران دولتی شکل داده جدا شدن آن‌ها از سیستم دولتی برای بهره‌مندی بهتر از بودجه‌ها بوده است وگرنه ساختار حمایت از بخش دولتی و عمومی پابرجاست. شما و هیئت شما و وزارت ارشاد چرا کماکان به این مسئله تن می‌دهد و یارانه را از این جیب به آن جیب می‌کند؟

آئین‌نامه حمایت از نشر در سال ۱۳۸۸ در هیئت دولت مصوب شده و در ماده سه آن آماده است که خرید و اهدای کتاب وظیفه ماست. این استناد قانونی ما برای انتخاب و خرید کتاب است. ما حمایت از مصرف‌کننده در اینجا داریم و نه تولیدکننده. پس کتاب‌های همه ناشران برای احصا این قانون باید به اینجا بیاید و بررسی شود. اگر یک ناشری که به‌نوعی به برخی ارگان‌های دولتی و عمومی وابسته است و کتاب خوب منتشر می‌کند حیف نیست که مخاطبان ما از این آثار محروم بمانند؟ سعی کردیم سیاست ما نه در راستای حمایت کلان از این ناشران باشد و نه در راستای محروم کردن مخاطبانمان از این آثار. سعی کردیم راهی میانه در پیش بگیریم. مرجع تشخیص ناشران خصوصی از دولتی و ...اداره کتاب است. لیستی که در ابتدا اداره کتاب به ما داد با اعتراض برخی از این ناشران روبرو شد و آن‌ها توانستند با ادله‌شان نشان که وابستگی دولتی و عمومی به بودجه در بخش نشر ندارند، یا خودگردان هستند یا مستقل و بدون بودجه از محل آن‌ها هستند و یا حتی بدون توجه به بودجه دولتی از محل وقف ارتزاق می‌کنند. در نهایت معاون فرهنگی تصمیم گرفت راه میانه در پیش بگیرد و از ناشران غیرخصوصی کتاب کمتر خریده شود.

 

پس شما الان منعی برای خرید کتاب از ناشران مختلف ندارید؟

بله. ما برای اینکه اجحافی نشود از ناشران غیرخصوصی حجم کمتری خرید می‌کنیم. این را هم بگویم که معاون فرهنگی و وزیر حق این را دارد که آثاری را بنا بر مصلحت خودش برای خرید دستور دهد. این را هم بگویم که از ناشران به تعبیر شما غیرخصوصی در سال گذشته تنها دو درصد از کل بودجه خرید کتاب داشتیم و فکر می‌کنم که این حق را می‌شود برای آن‌ها قائل بود.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)