ناشران ایرانی باید جهانی فکر کنند

  • سه شنبه, 28 آذر 1396 ساعت 11:21
  • منتشرشده در نشر

محمد مهدی شریعتمدار رایزن فرهنگی ایران در بیروت به بررسی فرصت ها و چالش های حضور ایران در بازار کتاب در کشورهای عربی پرداخت. به گفته وی ناشران ایرانی نباید خود را محدود به فضای داخل کنند بلکه باید منطقه ای و جهانی بیاندیشند.

گفت و گو با شریعتمدار به بهانه برگزاری شصت و یکمین نمایشگاه بین المللی کتاب بیروت انجام شد؛ جایی که ایران نیز در آن حضور داشت.

در گفت و گو با رایزن فرهنگی ایران در بیروت از او درباره وضعیت حضور ایران در نمایشگاه های کتاب در کشورهای عربی و به طور مشخص در بیروت که به پایتخت نشر در جهان عرب معروف است پرسیدیم. اینکه چرا به رغم تلاش های زیادی که صورت گرفته، حضور ناشران ایرانی در این عرصه آنطور که شایسته است، نیست؟ چه مشکلات و البته چه راهکارهایی وجود دارد؟

ارزیابی شما به عنوان رایزن فرهنگی ایران از وضعیت غرفه ایران در نمایشگاه کتاب بیروت چیست و تا چه اندازه آن را در حد انتظار و مطلوب می دانید؟

ایران در دوره های مختلفی در نمایشگاه کتاب بیروت و کشورهای دیگر عربی شرکت کرده که البته این حضور چندان موفق نبوده است. این وضعیت باعث شده بخش خصوصی چندان رغبتی برای حضور در نمایشگاه کتاب بیروت داشته باشد.

اصولا بیشتر آثار و کتاب های ایرانی از سوی ناشران لبنانی ترجمه و منتشر می شوند. بنابراین نوعی احساس بی نیازی نسبت به بازار نشر ایران در لبنان وجود دارد. از سوی دیگر کتاب های عربی متنوعی در ایران منتشر نمی شود. ترجمه ها نیز چندان قوی نیست. افزون بر این اقتصاد نشر در سال های اخیر دچار مشکلات زیادی شده است. حتی ناشران لبنانی با این مشکلات روبرو شده اند که یکی از آنها تکثیر آثار منتشر شده آنها در کشورهای دیگر است.

همه این عوامل باعث شده دولت جمهوری اسلامی ایران با توجه به روابط دیرینه و ویژه با لبنان حضورش را به صورت فراتر از بخش خصوصی تعریف بکند. بنابراین رایزنی فرهنگی هر سال غرفه ای در نمایشگاه کتاب بیروت داشت که در آن علاوه بر کتاب، صنایع دستی و فعالیت های فرهنگی و هنری و ادبی نیز عرضه و انجام می شد. گاهی نیز بعضی از ناشران خصوصی درخواست حضور داشته اند که بخشی از غرفه به آنها اختصاص داده می شد که مثال بارز آن حضور ناشر وابسته به جامعه المصطفی بود که بخش عمومی غیردولتی است.

اما امسال چرا رایزنی فرهنگی ایران در نمایشگاه بیروت حضور نداشت؟

در سال جاری با توجه به نامگذاری مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام از سوی «آیسسکو»، بعضی از فعالان فرهنگی مشهد پیشنهاد حضور در نمایشگاه را دادند. البته ما پیش از آن به دبیرخانه «مشهد 2017» پیشنهاد دادیم که با همکاری آنها برنامه های مختلفی را در لبنان اجرا کنیم که متاسفانه پاسخ روشنی نگرفتیم.

بعضی از فعالان فرهنگی مشهد اعلام آمادگی کردند که امسال در نمایشگاه بیروت حضور داشته باشند و ما هم استقبال کردیم و چون مایل بودند برنامه وسیعی داشته باشند ما هم دیگر صلاح دیدیم ایران دو غرفه در نمایشگاه نداشته باشد و رایزنی فرهنگی دیگر غرفه ای در نمایشگاه نداشت و ما از دوستان حمایت و پشتیبانی کردیم.

آیا برنامه ها رضایت بخش بود؟

قرار بود برنامه های مختلفی اجرا شود و شخصیت های زیادی حضور داشته باشند اما متاسفانه به دلیل مشکلاتی از جمله بودجه یا مسائل دیگری هیچ کدام از این ها انجام نشد و در نتیجه غرفه ایران گرچه با طراحی و آرایش خوبی شکل گرفت اما فعالیت مهمی در آن صورت نگرفت و شخصیت و گروهی نیز در آن حضور نیافت. بخشی از غرفه به جامعه المصطفی اختصاص یافت. برخی از آثار «به نشر» (انتشارات آستان قدس رضوی) نیز در این غرفه عرضه شد.

البته تاکید متولی غرفه ایران تنها روی کتاب نبود. تاکید آنها روی نشان دادن توانمندی های فرهنگی مشهد از طریق حضور گروه های هنری و حتی دعوت از شخصیت های مهم استان خراسان بود که قرار بود این کار با هماهنگی دبیرخانه مشهد 2017 انجام شود. بخشی از این برنامه ها قرار بود در غرفه و بخشی نیز در سالن همایش نمایشگاه برگزار شود. قرار بود نشست های زیادی برگزار شود اما تنها یک نشست برگزار شد و آن هم درباره تکنیک های آموزش زبان فارسی بود.

چون این فعالیت ها انجام نشد صحبت شد که کتاب هایی که در اختیار رایزنی فرهنگی ایران در بیروت بود و از سال های قبل آنها تهیه شده بودند در غرفه قرار داده شوند تا خلا پر شود. افزون بر این ها رایزنی فرهنگی کمک ها و پشتیبانی های دیگری را نیز از متولیان غرفه ایران انجام داد.

من با دو نفر از کسانی که از غرفه ایران بازدید کردند صحبت کردم آنها می گفتند که بیشتر کتاب هایی که دیده اند در حوزه کودک و نوجوان بوده و انتظار داشته اند کتاب های جدی تری که بازگو کننده نگاه ایران باشد بیشتر باشد.

البته این اشکالی ندارد که کتاب های کودک و نوجوان وجود داشته باشد. هرچند حدود 20 درصد از کتاب ها در غرفه ایران در این حوزه بود. اینکه ما در زمینه کتب سیاسی و حوزه های تخصصی آثار قابل توجهی به زبان عربی نداریم کاملا درست است. بخش از این مساله به داخل بازمی گردد. اصولا بیشتر کتبی که در ایران منتشر می شود در حوزه تراث و معارف است. مثلا ما در حوزه حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران کتابی به زبان عربی نداریم. یا درباره تجربه ایران در حوزه بانکداری اسلامی کتبی به زبان عربی نداریم. یا درباره تجربه ایران در حوزه اسلامی سازی علوم انسانی کتاب به زبان عربی نداریم. الان در برخی از دانشگاه های لبنان مثل دانشگاه معارف (وابسته به حزب الله) به دنبال ساز و کاری برای اسلامی سازی علوم انسانی هستند. در ایران حدود 60 نهاد به طور مستقیم و غیرمستقیم در این زمینه فعال هستند. اما ما نمی توانیم این تجربه را منتقل کنیم. حتی 5 صفحه گزارش راجع به فرایند اسلامی سازی علوم انسانی در ایران به زبان عربی وجود ندارد.

شما خودتان به عنوان رایزن فرهنگی به داخل ایران پیشنهاد داده اید که چه نیازهایی در کشورهای عربی وجود دارد؟

ما در سازمان فرهنگ ارتباطات یک مرکز ترجمه و نشر داریم. یک طرحی نیز به نام طرح «تاپ» برای ترجمه کتاب وجود دارد. اما در این زمینه هم مشکلاتی وجود داشته است. یکی از این مشکلات نبود مترجم در حوزه های تخصصی مثل اقتصاد، حقوق و .. است. طبیعی است ما در حوزه علوم دینی مشکلات کمتری نداریم. چون هم نیاز بیشتری وجود دارد و هم ساز و کار بهتری وجود دارد.

وزارت ارشاد چند سال پیش پروژه ای را با نام نشر بین الملل در نمایشگاه کتاب تهران آغاز کرد و کارهایی نیز انجام شد. اما زیرساخت های لازم وجود نداشت. کمبود مترجم متخصص، مخاطب شناسی ضعیف، شناخت ناکافی از بازار و توزیع نامناسب از جمله مشکلاتی بود که در این کار وجود داشت.

در حوزه ادبیات داستانی آثار خوبی در ایران منتشر شده است. مثلا در حوزه ادبیات پایداری رمان های خوبی درباره قهرمان های جنگ ایران منتشر شده است. این نوع کتاب ها اگر به عربی منتشر شود مطمئنا در کشورهای عربی و مشخصا در لبنان با استقبال روبرو خواهد شد اما می بینیم کمتر در این زمینه کار شده است. امروز می بینیم که عموم مردم در کشورهای عربی آشنایی کمتری با تحولات ما در حوزه ادبیات داستانی دارند. چرا اینگونه است؟

درباره ادبیات مقاومت کارهایی از سوی نه ناشران ایرانی بلکه ناشران لبنانی انجام شده و حدود 14 رمان در لبنان ترجمه شده و فروش زیادی داشته است. ما در حوزه ادبیات معاصر مشکلاتی داشته ایم و آثار کمتری به عربی ترجمه شده است. بخشی ممکن است به دلایل سیاسی و اجتماعی باشد. نبود مترجم و انتخاب غیر دقیق و توجه کمتر به توزیع مناسب نیز مشکلات دیگر است.

یکی دیگر از مشکلاتی که در این زمینه وجود دارد وجود یک جریان خاصی است که فضای فرهنگی و رسانه را در اختیار دارد. این جریان چه قبل و چه بعد از انقلاب در این عرصه حضور داشته است. جریان نسبتا همگونی است و عدول از آن کمتر امکان عرضه بروز و ظهور داشته است.

به دلیل ضعف افغانستان و تاجیکسان تولیدات زبان فارسی منحصر به ایران است. ابداع و نوع آوری و تنوع و تکثر در حوزه ادبیات کمتر امکان وقوع داشته است. جز نهادهای رسمی مثل وزرات ارشاد یا حوزه هنری در حوزه ترجمه فارسی به عربی بخش خصوصی فعالیت کمتری داشته است. البته نباید ارزش کارهای اشخاصی چون آقای «موسی هیدج» و نشریه ادبی شیراز را کم کرد.

یعنی ناشران ما تمایلی به حضور در کشورهای عربی ندارند؟

اصلا بازار را نمی شناسد و اطلاعاتی ندارند. از سوی دیگر صف بندی و فضای ایران هراسی نیز باعث شده در مقابل حضور آثار ایران به زبان عربی در کشورهای عربی موانعی بوجود بیاید.

اما در کشورهایی مثل لبنان و عراق که نباید مشکلی وجود داشته باشد.

بله ولی این کافی نیست. ما باید برای حضور در بازار نشر عربی به دنبال ساز و کارهای جدید باشیم. آژانس های مرتبط با خارج را باید ایجاد و تقویت کرد. این مساله نباید دولتی باشد. بازار را باید شناخت و تولیدات مناسب را داشته باشیم. بدون اینکه القا شود که به دنبال خط یا جریان خاصی هستیم. متاسفانه یکی از مشکلات این است که کارهای دولتی ما به دنبال القای خاص یک جریان خاص است و این باعث ممنوعیت می شود.

بخش خصوصی هم وارد کار نشده است. برخی از ناشران لبنانی آثار شخصیت های برجسته ایرانی را منتشر کرده اند. سال گذشته در حوزه کتب دینی کتاب های دکتر شریعتی در لبنان رتبه دوم را داشت.

طی سال های اخیر تیراژ کتاب ها در ایران از حد معمول 5 هزار نسخه بعضا به هزار یا حتی کمتر از آن کاهش یافته است. ناشران از وضعیت اقتصاد نشر ناراضی هستند. اما در چنین وضعیتی ناشران ما کمتر به فکر جذب مخاطب خارجی و حضور در کشورهای دیگر و روبرو شدن با مخاطبان بیشتر هستند. چه بسا اگر این اتفاق بیفتد بسیاری از ناشران ما از این وضعیت بغرنج اقتصادی رهایی می یابند. چرا ناشران ما به بازارهای خارجی کمتر می اندیشند و خود را محدود به بازار داخلی کرده اند؟

بله. کاملا درست است. ناشران در ایران با یک جامعه 80 میلیونی روبرو هستند اما اگر وارد فضای کشورهای عربی شوند با جامعه چند صد میلیونی روبرو می شوند. ناشران ما اگر به ساز و کارهای بازارهای جهانی توجه بیشتری کنند و خود را محدود به بازار داخلی نکنند حتی می توانند بر مشکلات اقتصادی که الان گریبانگیر آنهاست فائق بیایند. البته باید این حضور قوی باشد. مخاطب شناسی خوبی باید انجام بگیرد که اولا چه آثاری نیاز است که به زبان عربی تالیف شود. دوم اینکه باید ترجمه دقیق و روان باشد. مساله بعدی چاپ و توزیع است. گاهی کتاب های خوبی منتشر می شود اما به دلیل قرار ندادن در شبکه توزیع قوی فروش خوبی پیدا نمی کند.

 

منبع: ایرنا

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)