بررسی وضعیت صنعت نشر تنها با گردآوری و تطبیق آمارهای نشر در دوره‌های مختلف میسر می‌شود. آنچه در این گزارش پیش‌روی مخاطب، بررسی تطبیقی آمارهای نشر در سال‌های 95 و 96 به شکل تفکیکی و مبتنی بر گروه‌های دیویی است.

 

11 درصد رشد تعداد عناوین نوبت‌های چاپ

به گزارش چاپ و نشر به نقل از ایبنا  اطلاعات به دست‌آمده حاکی از آن است که به‌جز کتاب‌های گروه کمک درسی، آمار نشر در سال 96 نسبت به سال 95؛ چه در بخش تالیف و چه در بخش ترجمه، با رشد مثبت مواجه بوده است که در این میان بیشترین میزان رشد به کتاب‌های حوزه زبان، هنر، ادبیات و کودک مربوط می‌شود.

 

رشد کتاب‌های زبان:

رشد سواد یا رشد مهاجرت

اینکه تعداد کتاب‌های زبان از 1814 در سال 95 با رشد 40 درصدی به 2542 در سال 96 رسیده است، اتفاق قابل توجهی است و نشان از افزایش علاقه جامعه به آموختن زبان‌های خارجی دارد.

بررسی این رویداد نیاز به مطالعات جامعه‌شناسی دارد. درواقع اینکه رشد کتاب‌های حوزه زبان را باید به پای پیشرفت گذاشت یا عوامل نگران‌کننده‌ای همچون تمایل به مهاجرت، باید در حوزه‌های تخصصی دیگر مورد ارزیابی قرار گیرد.

اما نکته قابل توجه دیگر این است که بخش اعظم این میزان رشد به کتاب‌های تالیفی مربوط می‌شوند؛ بخشی که در آن شاهد رشد 44 درصدی بوده‌ایم. همچنین میزان رشد کتاب‌های چاپ اولی در سال 96 برابر بوده با 27 درصد و این درحالی است که تعداد تجدد چاپی‌های زبان در مقایسه با سال 95، 79 درصد رشد داشته است.

 

نمایش هنر در آینه کتاب

تعداد 3374 کتاب در سال 96 البته کمتر از حد انتظار به‌نظر می‌آید اما توجه به رقم 2703 در سال 95 و رشد 25 درصدی کتاب‌های این حوزه مایه دلگرمی است.

همچنین رشد 32 درصدی کتاب‌های ترجمه‌ای نسبت به رشد 21 درصدی کتاب‌های تالیفی در این حوزه نیز با توجه به اینکه مبانی هنر و گرایش‌های هنری را عمدتا تئوری‌ها و مقالات غربی تشکیل می‌دهد، قابل توجیه است. ضمن اینکه میزان تالیفات در حوزه هنر نیز قابل توجه به نظر می‌رسد. البته در این گزارش، مبنای کار تنها کمیت است و بررسی‌های کیفی در آن لحاظ نشده.

در حوزه هنر کتاب‌های چاپ اولی در سال 96 رشد 28 درصد و تجدید چاپی‌ها رشد 19 درصدی داشته‌اند.

ادبیاتی‌ها بازارشان همیشه گرم است

میل به ادبیات، آن‌هم در کشوری که پیوست‌های ناگسستنی‌ آن با شعر و ادب غیرقابل انکار است، در آمار نشر نیز نمود روشنی دارد؛ آنچنانکه دومین رتبه در میزان رشد عناوین در سال 96 نسبت به سال 95 به حوزه ادبیات مربوط می‌شود و نشانگر افزایش تعداد از 12086 کتاب به 14874 کتاب است.

در این مقایسه آماری شاهد رشد 20 درصدی در حوزه تالیف و رشد 31 درصدی در حوزه ترجمه هستیم که نسبت این دو با یکدیگر، تقریبا قابل قبول می‌نماید و نشان می‌دهد چندان هم نباید نگران تسخیر شدن بازار کتاب ایران از سوی کتاب‌های ترجمه‌ای بود. همچنین آمارها حاکی از رشد 23 درصدی، هم در بخش چاپ اولی و هم در بخش تجدیدچاپی‌های ادبیات را نشان می‌دهد.

کتاب کودک و رشد نگران‌کننده ترجمه‌ها

در عرصه نشر، همیشه کتاب‌های کودک جایگاه و اهمیت ویژه‌ای داشته‌اند چراکه مطابق با آن نقل مشهور؛ کودکان امروز، نقش‌آفرینان فردای جامعه‌ خواهند بود. بازار کتاب کودک نیز با وجود مصائب و تنگناهایی مانند کمبود ویترین تخصصی در کشور، دستِ‌کم در تعداد عناوین روند روبه‌رشدی داشته است.

 

آمارها نشان می‌دهد تعداد کتاب‌های کودک از 13027 در سال 95 به 15910 در سال 96 رسیده است. اما رشد 35 درصدی کتاب‌های ترجمه‌ای نسبت به رشد 14 درصدی تالیف در این حوزه، تفاوت چشمگیری را روایت می‌کند که ناشی از تمایل ناشران کودک به ترجمه و انتشار کتاب‌ها و مجموعه‌های مشهور خارجی بوده است؛ رویه‌ای که از سوی منتقدان بارها و بارها مورد انتقاد قرار گرفته و نسبت به آن هشدار داده‌اند. توجیه این هشدارها نیز برمی‌گردد به همان جایگاه و اهمیت ویژه‌ای که کتاب‌های کودک می‌توانند در تربیت و پرورش کودکان داشته باشند.

کتاب‌های چاپ اولی در سال 96 نسبت به سال 95، 8 درصد رشد داشته و میزان رشد کتاب‌های تجدیدچاپی در این مقایسه، 37 درصد بوده است

 

 

 شمارگان‌های سربه‌زیر

بخش دوم این گزارش اما به شاخصه مهم دیگر صنعت نشر؛ یعنی شمارگان اختصاص دارد که به نوعی می‌توان مبین وضعیت مطالعه در جامعه و میل مردم به کتاب‌وکتاب‌خوانی باشد. متاسفانه نتایج؛ به معنای کامل کلمه نگران‌کننده‌اند زیرا تقریبا در تمام گروه‌های دیویی دوازده‌گانه، شاهد رشد منفی شمارگان‌های متوسط بوده‌ایم.

 

جدول تطبیقی شمارگان 95-96  خود گویای واقعیت است:

 

بیشترین کاهش شمارگان در علوم اجتماعی

در بین آمارهای فوق، تنها کتاب‌های حوزه زبان بوده‌اند که شمارگان‌ متوسط‌شان رشد 2 درصدی داشته‌است که این پارامتر نیز می‌تواند در صحت یا سقم گمانه‌زنی میل به مهاجرت مورد توجه قرار گیرد. اما باقی درصد‌ها، تماماً منفی‌اند و بدترین شرایط نیز مربوط می‌شود به کتاب‌های حوزه علوم اجتماعی که شمارگان متوسط آن‌ها در سال 96 نسبه به 95، 16 درصد کاهش داشته است.

 

و چنانچه مشهود است، جمیع وضعیت نزولی شمارگان متوسط در گروه‌های دیویی را می‌توان در ردیف آخر جدول فوق دید: شمارگان متوسط کتاب در این مقایسه، درصد -10 را نشان می‌دهد!

با این اوصاف؛ اگرچه در جدول اول شاهد افزایش تعداد عناوین تازه و تجدیدچاپ‌های بیشتر در سال 96 بودیم اما کاهش قابل توجه شمارگان کتاب‌ها از تضعیف ارکان نشر و وضعیت مطالعه در جامعه خبر می‌دهد. به عبارت دیگر افزایش عناوین در مقابل کاهش شمارگان، درعین‌حال که تناسب وارونه و قابل تامل دارد، بیشتر نگرانی را در اهالی کتاب برمی‌انگیزد.

 

قیمت‌های صعودی

اگر تعداد عناوین و میزان شمارگان دو حلقه مهم در زنجیره بررسی وضعیت صنعت نشر باشد، قطعِ یقین سومین حلقه قیمت است که با دو حلقه اول در ارتباط است. مضاف برآنکه در بحث قیمت و قیمت‌گذاری، همواره مساله قدرت خرید و توان مالی مخاطبان و مشتریان وجود دارد و افزایش قیمت، همیشه پارامتری حساسیت‌برانگیز است؛ آن هم در شرایطی که شمارگان کتاب‌ها روندی نزولی را طی کرده‌اند.

 

 مطابق با جدول فوق، قیمت کتاب به‌جز گروه کلیات و علوم‌طبیعی‌ و ریاضیات، در تمام گروه‌ها رشد مثبتی داشته است. این رشد از 5 درصد در گروه هنر آغاز می‌شود و به 30 درصد در گروه کودک و نوجوان می‌انجامد.

 

میزان افزایش قیمت در گروه‌های 12گانه دیویی، احتمالا به نوع کاغذ مصرفی و چاپ یا میزان حق‌التالیف و حق‌الترجمه(یا حق تصویرگری در کتاب‌های کودک) بستگی دارد اما نیازمند بررسی‌های دقیق‌تری است.

در مجموع اما جدول فوق به ما می‌گوید که قیمت کتاب در سال 96 با 14 درصد رشد، به 17 هزار و 597 تومان رسیده است که تبعا؛ میزان خرید مخاطبان کتاب که معمولا از طبقات متوسط رو‌به‌پایین اقتصادی در جامعه‌اند نیز دستخوش تاثیراتی خواهد شد.

 

و...

امید است با کنار هم قرار دادن سه پارامتر تعداد عناوین، شمارگان و قیمت که در این گزارش در جداول مجزا مورد بررسی قرار گرفت، اهالی نشر و مدیران فرهنگی با بررسی‌های کارشناسانه‌ خود تصمیمات بهتری را برای رشد و تعالی صنعت نشر در سال جاری و آینده اتخاذ کنند.

بر اساس آمار تازه‌های نشر فرانسه ، در سال 2017 میلادی 365 میلیون نسخه کتاب در این کشور به فروش رسیده و جدیدترین کتاب از مجموعه «ماجراهای آستریکس» نیز پرفروش‌ترین کتاب پارسال فرانسه بوده است.

به گزارش چاپ ونشر به نقل از(ایبنا)، بازار کتاب فرانسه در سال‌ گذشته میلادی نتوانست رکود قابل‌توجهی را در فروش کتاب به ثبت برساند اما طبق آماری که در مراسم افتتاحیه نمایشگاه کتاب پاریس منتشر شد، فروش کتاب در فرانسه در سال 2017  کاهش داشته است.

بر اساس آمار اعلام شد فرانسوی‌ها در سال 2017 میلادی  356 میلیون نسخه کتاب خریده‌اند که نسبت به سال گذشته کاهشی یک درصدی داشته که ارزش مادی این یک درصد، چیزی حدود چهار میلیارد یورو برآورد شده است.

فروش کتاب در کشور فرانسه در ماه‌های ژوئیه و دسامبر به اوج خود می‌رسد؛ یک بار در تعطیلات تابستانی و دیگر جشن‌های پایان سال. اما کاهش فروش کتاب در باقی سال در این کشور با انتقاد مواجه شده است. به عنوان مثال در سه ماه نخست سال 2017 میلادی، فروش کتاب کاهش 8 درصدی داشته است. با این‌همه، کاهش یک درصدی فروش در طی سال گذشته مانع از آن نشده که کتاب‌ها، هم‌چنان هدیه‌ای محبوب نزد فرانسوی‌ها به شمار نیاید.

کتاب‌های الکترونیکی در فرانسه موجب مرگ کتاب‌های کاغذی نشده است

چند سال‌ است که آینده نامعلوم کتاب‌های کاغذی به بحث داغ اهالی نشر تبدیل شده است. در سال 2017 میلادی کتاب‌های الکترونیک در فرانسه با 13 میلیون نسخه فروش، رشد 9 درصدی را ثبت کرد. با این وجود، افزایش چشمگیر کتاب‌های الکترونیک در سال‌های اخیر به این معنا نیست که این کتاب‌ها جای کتاب‌های کاغذی را گرفته‌اند که 95 درصد از فروش کتاب را به خود اختصاص داده‌اند.

آماری که به تازگی درباره بازار نشر فرانسه در سال 2017 میلادی منتشر شده، نشان می‌دهد که ادبیات عمومی و کتاب‌های کودک 45 درصد از فروش کل کتاب را به خود اختصاص داده‌اند.

در کنار رمان‌ها، کمیک استریپ‌ها نیز از فروش خوبی برخوردار بوده‌اند؛ به طوری که پرفروش‌ترین کتاب در سال گذشته میلادی در فرانسه، سی‌و هفتمین جلد از مجموعه کمیک‌های استریپ با عنوان «Astérix et la Transitalique» بوده که یک و نیم میلیون نسخه از آن به فروش رفته است. دیگر کتاب‌های پرفروش فرانسه در سال گذشته به ترتیب کتاب‌های «زندگی دوم تو زمانی شروع می‌شود که بدانی فقط یکی زندگی داشته‌ای» نوشته رافائل ژیوردانو و «کودک گمشده» نوشته النا فرانت بوده‌ است.

 

اگر در راسته خیابان انقلاب محدوده دانشگاه قدم بزنید، دقیقا رو‌به‌روی کتابفروشی‌ها چند قدم به چند قدم انبوهی از کتاب‌های نو و دست دوم روی زمین پیاده‌رو چند نفر را مشغول خودشان کرده‌اند. افرادی که ممکن بود در صورت نبودن این دستفروشان کتاب، در کتابفروشی‌ها به دنبال کتاب مورد نظرشان می‌گشتند. طیبه سیاوشی شاه عنایتی به تازگی در اظهارنظری گفته است که «دستفروشان کتاب در خیابان انقلاب به علت چاپ غیرمجاز کتاب، آن را با قیمت بسیار پایین‌تر از مغازه‌های کتاب‌فروشی ‌و کیفیتی نامناسب عرضه می‌کنند و استقبال از این کتاب‌ها به دلایل اقتصادی بسیار زیاد است و این موضوع آسیب بزرگی به صنعت نشر وارد می‌کند» و ضمن انتقاد از نحوه مدیریت بازار کتاب از قوه قضائیه خواست تا برای حل مسائل کتاب نظیر کپی‌رایت و چاپ کتاب‌های غیرمجاز و قاچاق کتاب اقدامات لازم را انجام دهد. اما سوالی که در این میان مطرح می‌شود این است که چرا مردم از این دستفروشان استقبال می‌کنند؟ با وجود اینکه سال‌ها است شعار جمع‌آوری دست‌فروشان کتاب داده می‌شود، چرا چنین اتفاقی نیفتاده است؟ اصلا این شعار عملی است یا نه؟

 

دلیل استقبال مخاطبان در خرید از دستفروشان کتاب می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. یکی از آن‌ها عدم تجدید چاپ برخی کتاب‌ها است، کتاب‌هایی که قبل دیگر به دلایل مختلف تجدید چاپ‌ نمی‌شود. علت دیگر دسترسی به کتاب‌های سانسور نشده در بساط دستفروشان است. وجود کتاب‌هایی که توسط ناشران ایرانی در خارج از کشور به چاپ رسیده‌اند ولی در داخل کشور منتشر نمی‌شوند هم می‌تواند در این اقبال مردمی موثر باشد. بخش دیگر خرید و فروش این بازار خیابانی متعلق به نشریات و مجلات است. اما دلیل دیگر قیمت پایین کتاب است و بی‌کیفیت بودن تاثیر چندانی در میزان خرید مردم از این بساط‌ها ندارد. همه این عوامل با کمک هم باعث می‌شود که دستفروشان کتاب مشتری‌های پر و پا قرصی داشته باشند و به درآمدزایی در کنار خیابان ادامه دهند. اما آیا این کار اخلاقی است؟ آیا نباید جلوی فعالیت این بخش را گرفت؟ آیا چهره شهر با وجود دستفروشان خدشه‌دار نمی‌شود؟ اصلا آیا همه دستفرو‌شان کتاب بد هستند؟

قیمت کتاب بالا نیست

کتاب‌هایی که زمان زیادی از انتشاران نگذشته و در بساط دستفروشان نمونه افست‌شان پیدا می‌شود اغلب کتاب‌هایی با کیفیت به مراتب پایین‌تری است. اما چرا مردم باز هم از این دست‌فروشان خرید می‌کنند؟ محمود آموزگار، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در پاسخ به «ابتکار» می‌گوید: دستفروشان به دو بخش تقسیم می‌شوند. بخش اول عرضه‌کنندگان کتاب‌های دست دومی هستند که از دور خارج شده‌اند یا دیگر چاپ نمی‌شوند و در کتاب‌فروشی‌ها پیدا نمی‌شود. اما بخش دوم کسانی هستند که کتاب‌هایی را می‌فروشند که توسط عده‌ای سودجو بدون اجازه صاحب اثر تکثیر می‌شود و با تخفیف بالا آن‌ها را عرضه می‌کنند. این تکثیرکنندگان غیرقانونی بعضی از هزینه‌ها مانند حق تالیف، چاپ و حروف‌چینی و آماده‌سازی و صفحه‌بندی و ... را پرداخت نمی‌کنند. بنابراین قیمت تمام‌شده برای بسیار پایین است و این موضوع را در قیمت عرضه دخالت می‌دهد و معمولا کتاب‌ها را با 50 درصد تخفیف می‌فروشند. ممکن است مردم تصور کنند این کتاب ارزان‌تر است اما نباید فراموش کنیم این کتاب‌ها از مسیر غیرقانونی منتشر شده و حقوق مولف و ناشر رعایت نشده است.

او قیمت کتاب را در حالت عادی آن‌چنان بالا نمی‌داند که سبب خرید کتاب‌های غیرقانونی با قیمت پایین‌تر شود و در ادامه می‌افزاید: زمانی که به راحتی برای یک وعده غذایی معمولی 50 هزارتومان پرداخت می‌شود، بنابراین قیمت کتاب آنچنان زیاد نیست. ما بیشتر در بحث فرهنگ‌سازی دچار مشکلات هستیم.

تکنولوژی در خدمت تکثیرکنندگان غیرقانونی

گاهی کتاب‌های افست موجود در بساط دستفروشان کیفیت چاپ بالایی دارند، این کتاب‌ها کجا تهیه می‌شوند؟ آیا نباید قبل از برخورد با دستفروشان با این تکثیرکنندگان غیرقانونی برخورد کرد؟ رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران می‌گوید با پیشرفت تکنولوژی امکان تکثیر کتاب بسیار ساده و سهل است. او می‌افزاید: در حوزه چاپ فناوری‌های تازه‌ای وارد بازار شده که توسط آن‌ها می‌شود در گوشه‌ای از یک اتاق اقدام به تکثیر کتاب کرد. آن‌ها به صورت سفارشی به تعداد دلخواه کتاب‌های مورد نظرشان تکثیر و پخش می‌کنند.

برخرود با دستفروشان همیشه مطرح بوده اما هیچ‌گاه به سرانجام نرسیده است، برخورد با این بساطی‌ها به عهده کدام نهاد است؟ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری یا قوه قضائیه؟ آموزگار می‌گوید: دستفروشی بحثی است در حوزه ساماندهی و زیباسازی که به شهرداری برمی‌گردد. شهر باید هویت و تصویر هنجاری داشته باشد. از این حیث مجموع دستفروشان در این رده قرار می‌گیرند. و بعد از ساماندهی باید محلی را در اختیارشان قرار داد که به معیشت‌شان بپردازند. ولی در مورد کتاب به جز عده‌ای که از سالیان دور بوده‌اند و تنها کتاب‌های کمیاب و دست‌دوم را عرضه می‌کنند و خدشه‌ای به کارشان وارد نیست و خللی در کار کتابفروشان ایجاد نمی‌کنند، مابقی که کتاب‌‌های تازه منتشر شده را با تخفیف 50 درصد منتشر می‌کنند، کارشان در مخالفت آشکار با قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان است و قابل می‌توان آن را به لحاظ قانونی مورد پیگرد قرار داد. در صورت شکایت شاکی خصوصیف قوه قضائیه و نیروی انتظامی موظف به انجام اقدامات لازم هستند.

پاسکاری جمع‌آوری دستفروشان

طیبه سیاوشی شاه عنایتی، عضو ناظر مجلس در هیات امنای کتابخانه‌های عمومی کشور که در گفت‌وگو با خانه ملت از روند مدیریت بازار کتاب و برخورد با دستفروشان انتقاد کرده بود، در پاسخ به سوال «ابتکار» مبنی بر اینکه در صورت جمع‌آوری دستفروشان کتاب، امکانی برای ارائه خدمات آن‌ها به مخاطبان در کتابفروشی‌ها یا محل‌های تعیین شده دیگر وجود دارد، می‌گوید: کدام خدمات؟ اینکه جای مشخصی مثل اکثر کشورهای دیگر که می‌بینیم و از آن لذت می‌بریم به وجود بیاید تا کتاب‌های دست دوم یا نایاب در آنجا ارائه شود، بسیار خوب است. اما حرف من آن بود که به دلیل نبود کپی‌رایت در کشور، گاهی شاهد آن هستیم که چندین ترجمه از یک نویسنده خارجی توسط چند ناشر چاپ می‌شود و همه هم عنوان جاپ اول را قید می‌کنند. این آمار دروغین به جامعه داده می‌شود. جالب اینجاست که همین کتاب با کیفیت پایین‌تر و به صورت کپی توسط دستفروشان به فروش می‌رسد. این کار به نوعی قاچاق است.

او در ادامه درباره نهاد مرتبط درباره جمع‌آوری این دست‌فروشان می‌افزاید: زمانی که به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌گوییم که به وضع موجود رسیدگی کند، آن را وظیفه شهرداری می‌داند! دستفروشی کتاب به یک معضل بزرگ تبدیل شده است. مسائل حوزه کتاب بسیار زیاد است.

سانسور بلای جان کتاب و کتابفروشی

باید بپذیریم به دلیل ممیزی‌های سلیقه‌ای حوزه کتاب و عدم وجود قوانین مشخص در این حوزه، مخاطبان برای دسترسی به نسخه‌های کمتر سانسور شده، دست به دامن همین بساط‌های کتاب‌فروشی می‌شوند. سیاوشی هم ضمن تاکید این مورد می‌کوید: ما به علت ممیزی، مخاطبان‌مان را در جامعه از دست داده‌ایم اما فضای مجازی را بهانه می‌کنیم. اما به نظر من این استدلال درست نیست و بهانه‌ای واهی است. در جوامع پیشرفته می‌بینیم که با وجود فضای مجازی پرسرعت‌تر از کشور ما، کتاب هنوز جایگاه خودش را دارد و هنوز به عنوان ویترین فرهنگی آن کشور به فعالیت خود ادامه می‌دهد ولی متاسفانه کشور ما این ویترین را کاملا از دست داده است. یک عامل تخریب وضعیت بازار کتاب، ممیزی‌های بی‌حد و حصری است که هیچ خط قرمزی برای آن وجود ندارد. از ابتدای دولت یازدهم اما مقداری جلوی این وضعیت گرفته شده است. مسئله فروش کتا‌ب‌هایی که دیگر تجدید چاپ نمی‌شوند ولی طرفدارن خودشان را دارند نیست. موضوع کتاب‌های کپی شده در بازار است.

او ضمن بیان این نکته که بازار کتاب بسیار آشفته است، می‌افزاید: گویا حوزه کتاب هیچ متولی‌ای ندارد که نظارت کند و سامانی به این حوزه دهد. دلخوشی وزارت فرهنگ وارشاد این شده که سالی یک بار نمایشگاه بین‌المللی کتاب را برگزار کند که بیشتر هم مورد توجه مجموعه‌های دولتی است که کتاب می‌خرند. ما امیدواریم این حوزه به سمت مردم هدایت شود، نه بخش دولتی.

لزوم ورود دولت به موضوع کپی‌رایت

 

رعایت کپی‌رایت و پیوستن ایران به کنوانسیون برن هم می‌تواند در راستای ساماندهی وضعیت تکثیر غیرقانونی کتاب موثر باشد. سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی هم در ابتدای وزارت خود بر رعایت این قانون تاکید کرده است. اما این موضوع سال‌ها است که در حد شعار باقی مانده است. سیاوشی در این خصوص می‌گوید: به بهانه عدم توانایی پرداخت هزینه کپی‌رایت توسط خریداران کتاب و مردم مسئله پیوستن به این کنوانسیون و رعایت این قانون کنار گذاشته شده است. در حالی که به نظر من باید این قانون را رعایت کنیم چون تکلیف بسیاری از حوزه‌ها و نه فقط کتاب با رعایت کپی‌رایت حل خواهد شد. موضوع حق مولف مسئله بسیار مهم و ارزشمندی است که دائما پرونده‌های قضائی مرتبط با آن را می‌بینیم چون توجهی به رعایت آن نمی‌شود. زمانی دولت باید به عنوان دستگاه سیاست‌گذار ورود کند. این مسئله قابل حل است. دولت می‌تواند یارانه‌ را به صورت فرهنگی ارائه کند، مثل خیلی از کشورها که در این عرصه موفق بوده‌اند و در حوزه فرهنگ و آموزش یارانه تخصیص داده‌اند. معیشت مردم با این میزان حل و فصل نمی‌شود