به گفته یک نویسنده، افزایش کتاب های ترجمه ای در بازار ادبیات کودک و نوجوان به علت نپیوستن ایران به قانون کپی رایت است و ناشران بدون دردسر و با سود بالا اقدام به ترجمه و چاپ کتاب های کودک می کنند.

به گزارش چاپ و نشر به نقل از ایرنا، ادبیات کودک و نوجوان، ادبیاتی ویژه است که برحسب مخاطب تفکیک شده است و نویسنده برای برقراری ارتباط با کودکان و نوجوانان باید واژه ها را در سطح فهم و ادراک آنان بنویسند تا ارزش ها و مفاهیم زندگی در عین پیچیدگی به سادگی و به درستی انتقال یابند.

علاوه بر نقش نویسنده در خلق ادبیات، ناشران نیز در سوی دیگر نقش مهمی ایفا می کنند. ناشران با انتخاب و خرید آثار خارجی و یا خرید آثار تالیفی، می توانند ذائقه مخاطبان خود را شکل دهند و به نیازهای بازار کتاب کودک و نوجوان پاسخ دهند.

در این بین با جستجو در بازار کتاب کودک می توان متوجه افزایش کتاب های ترجمه ای شد. کتاب هایی که از زبان های دیگر به فارسی ترجمه شده است و معمولا تصاویر جذابی دارد که مخاطب را به خود جذب می کند. تعدادی از والدین نیز از خرید چنین کتاب هایی بخاطر تفاوت فرهنگی این کتاب ها با زندگی شان صرف نظر می کنند و از اینکه کتابی مناسب برای فرزندشان در بازار موجود نیست گلایه دارند.

علی اکبر متولد دهه شصت است و تاکنون بیش از سی جلد برای کودکان و نوجوانان نوشته و تعدادی از آثار وی در فهرست بهترین کتاب های کودکان و نوجوانان بوده است که در سال های متفاوت برنده یا برگزیده شده اند. همچنین گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک در سال 1395از وی تقدیر کرده است.

 

آیا ادبیات کودک درخور فرهنگ ما در بازار موجود است؟

علی اکبر: من با واژه درخور فرهنگ ما مشکل دارم، چون فرهنگ ما را ورای فرهنگ های دیگر نشان می دهد. انگار می گوید فرهنگ ما خیلی پاک و منزه یا بسیار بهتر یا متفاوت از دیگر فرهنگ هاست که باید آن را استریل نگه داشت. هر فرهنگی ویژگی خودش را دارد. فرهنگ ها با هم در تعامل اند و هیچ ضدیتی با یکدیگر ندارند و قرار هم نیست همدیگر را نابود کنند.

فرهنگ ما سالیان سال است که باقی مانده و در تعامل با دیگر فرهنگ ها بوده است. من تا به حال نخوانده ام که نویسنده ها، شاعرها و متفکران قدیم نوشته باشند که کتابی که از یونان باستان به فارسی ترجمه شده، فرهنگ ما را نابود می کند. آنها کتاب را می خواندند و یاد می گرفتند و فرهنگ ما را غنی می کردند. این ماجرای دوره جدید است و شاید با کتاب غربزدگی جلال آل احمد قدرتمند شده و گفتمان روشنی پیدا کرده است. اینکه باید فرهنگ و اصالتمان را با چنگ و دندان حفظ کنیم و فرهنگ غربی کمر به نابودی ما بسته است. این مدل تفکر خطرناک است و باعث پوسیدگی فرهنگ می شود.

 

علت افزایش کتاب های ترجمه ای در ادبیات کودک و پیامد مثبت و منفی آن چیست؟

افزایش آثار ترجمه ای دو علت دارد. وقتی ناشران ما به قانون جهانی کپی رایت نپیوستند، آنان راحت به کتابفروشی ای در دبی می روند و تعداد زیادی کتاب می خرند. این ناشران درصدهای کمی به مترجم می دهند، تصاویر کتاب را هم اسکن می کنند و در نهایت کتاب ترجمه شده را به بازار می دهند. چاپ کتاب ترجمه برای ناشران راحت است، چون سود بیشتر و هزینه کمتری دارد. زمان کمتری هم تا به نتیجه رسیدنش می برد. اینکه کتاب های ترجمه خیلی اوج گرفته بخاطر همین ماجراست.

موضوع دیگر این است که چرا کتاب های ترجمه در ایران خوانده می شود، به این دلیل که کیفیت این کتاب ها خوب است، نه اینکه ما کتاب های تالیفی خوبی نداشته باشیم. ولی اگر هم باشند تعدادشان کم و در یک سال نشری، انگشت شمار است. شکی نیست که کیفیت ادبی کتاب های کشورهای پیشرفته بالاتر است. این یک حقیقت است و باید بپذیریم. بچه ها این کتاب ها را دوست دارند و می خوانند. ما چون به قانون کپی رایت نپیوستیم، به نویسنده های خودمان آسیب می زنیم. وقتی ناشر بهترین کتاب های دنیا را که جایزه دریافت کرده اند، با هزینه کم و بدون دردسر چاپ می کند، پس چرا روی ادبیات تالیفی سرمایه گذاری کند و برای چه روی تصویرسازی سرمایه گذاری کند؟ این چرخ و دوری باطل است که ادبیات تالیف از ادبیات ترجمه ای عقب بماند.

وقتی روی نویسنده سرمایه گذاری نمی شود و برای ادبیات تالیفی تبلیغ نمی شود. به نویسنده و تصویرسازی کتاب اهمیت کمی داده می شود و پولی خرج نمی شود. ناشر کتاب را در بی کیفیت ترین حالت خودش چاپ می کند، پس چرا از مخاطب انتظار داشته باشیم که این کتاب را بخواند و چرا باید از نویسنده انتظار داشت که سطح اثرش را به کتاب های ترجمه ای برساند. نویسنده متوجه بی اهمیتی ناشر در کیفیت نازل کتاب و تیراژ کم است که اثرش هیچ ارج و قربی ندارد. در نتیجه نویسنده دلسرد می شود. در این صورت، نویسنده نوشتن و ادبیات را کنار میزند یا نوشته ای را تحویل می دهد که چندان روی آن کار نکرده است.

پیامد منفی آثار ترجمه این است که به کتاب های تالیفی و نویسنده ها آسیب می زنند. پیامدهای مثبت آثار ترجمه هم این است که درهای فرهنگ خودمان را روی داستان ها، نوشته ها، ادبیات کشورهای مختلف دنیا می گشاییم و باعث رشد ادبیات مان و رشد مخاطب مان می شویم. مخاطب خبر خواهد داشت که کجای دنیا چه طور زندگی می کنند و چه طور فکر می کنند.

 

آیا متولی و نظارتی مجزا بر روی آثار ادبیات کودک هست؟

ذات ادبیات در دموکراسی معنی پیدا می کند یعنی صدای آدم های مختلف شنیده و خوانده شود. صداها، نگاه ها و جهان بینی های متفاوتی در دنیا در کنارهم وجود دارد. لذت ادبیات در این است که تو می توانی انتخاب کنی کدامش را بخوانی و کدامش را دوست داشته باشی. اگر کتاب کودک متولی داشته باشد باعث حذف نگاه های مختلف می شود و من مخالف نظارت هستم. به اندازه کافی وزارت ارشاد بر روی کتاب ها نظارت می کند. دیگر ادبیات به متولی، صاحب و ارباب احتیاجی ندارد. اگر اربابی هم باشد، خود ادبیات است. دموکراسی ادبی امکان ظهور نگاه ها و دیدگاه ها و شکل های متفاوت و حتی متضاد ادبی را فراهم می کند. این ناشر به معنای سرمایه گذار است که کتابی را چاپ کند و یا نکند. و از سوی دیگر این خواننده ها یا خانواده ها هستند که کتابی را دوست داشته باشند و بخرند یا نخرند.

 

وضعیت بازار کتاب های تالیفی از منظر تعداد کتاب های موجود، تیراژ و فروش و مخاطب به چه صورتی است؟

علی اکبر: در بازار کتاب های تالیفی، تعداد کتاب ها به نسبت تعداد نویسنده هایی که داریم زیادتر هم است. یعنی تولید ادبیات تالیفی نسبت به ظرفیت و توان نویسندگان بالاتر است. همین هم باعث می شود که برخی از نویسندگان بیشتر از توانایی ذهنی شان کتاب بنویسند و تند و تند کتاب چاپ کنند. یکی دیگر از دلایل بالاتر رفتن تعداد کتاب های تالیفی و تن دادن نویسنده به پرکاری مخرب هم این است که ناشر برای کتاب هایش تبلیغ و توزیع مناسبی نمی کند و تیراژهای کتاب وحشتناک پایین است.

رابطه نویسنده ها با ادبیات مخدوش شده و باعث شده خیلی نویسنده ها به کیفیت کتاب اهمیت ندهند. آنقدر از نظر کیفی کار بد به بازار داده ایم، مخاطب به ادبیات ترجمه روی آورده است. کتاب تالیفی می خواند خوشش نمی آید و ولی از ترجمه خوشش می آید و کتاب ترجمه می خرد.

 

به نظرتان می توان بین نویسندگان قدیمی و جدید بر مبنای محتوای کتاب ها و جذابیت برای بچه ها تفکیکی قائل شد؟

علی اکبر: نمی توان بین دو نسل نویسنده تفکیکی قائل بود. این بستگی دارد که نویسنده ای که از نسلی قدیمی تر است، توانسته باشد خودش را به روز کند و به مخاطب امروزی نزدیک شود یا نه؟ اگر توانسته باشد، همچنان آثارش برای مخاطب جذاب خواهد بود. نویسندگان جدید هم هر چه قدر بتوانند ادبیات درست و با کیفیتی بنویسند و ادبیات محکمی را خلق کنند، چون از نسل جدیدترند و مشکل نگاه به امروز را ندارند، می توانند آثاری بنویسند که برای مخاطب جذابیت دارد.

 

آیا امکان تقویت ادبیات تالیفی در شرایط که انیمیشن پرطرفدار است وجود دارد؟

علی اکبر: امروز ادبیات تالیفی از ترجمه هم عقب افتاده است. پس بدیهی است که سینما و انیمیشن بسیار جلوتر از ادبیات باشند. در این فضاها سرمایه گذاری بیشتری صورت می گیرد. برای همین توانسته اند تبلیغ بیشتری بکنند و خودشان را نشان دهند. بدین صورت توانسته اند، نویسنده های خوبی را به سمت خودشان بکشانند و پیشرفت کنند. جذابیت تصویر همیشه وجود داشته ولی به این معنی نیست که جذابیت ادبیات در حال نابود شدن است. ادبیات همیشه هسته مرکزی سینما و انیمیشن بوده و بسیاری از فیلم های حسابی و خوب هسته اصلی شان ادبیات و داستان است. نویسنده ای داستان را می نویسد و بعد تصویرش را می سازند. اتفاقا سینما و انیمیشن توانسته اند در فروش ادبیات کمک کند و الان ناشران برای تبلیغ کتاب ها از کلیپ ها و تصویرهای سینمایی و انیمیشنی استفاده می کنند و یا فیلم های کوتاه می سازند. در واقع ادبیات و سینما همدیگر را کامل کرده اند و نمی توان گفت که به هم آسیب زده اند.

پژوهشگر حقوق مالکیت فکری با بیان اینکه پیوستن به قانون کپی رایت در شرایط فعلی تحریم ها صلاح نیست، گفت: وقتی تحریم اجازه مراوده مالی با ایران را نمی دهد، هیچ کتاب خارجی را نمی توان بدون پرداخت حق نشر به صورت قانونی، بازچاپ یا ترجمه کرد.

به گزارش چاپ ونشر به نقل از ایرنا، سید عباس حسینی نیک درباره بازچاپ و بازنشر کتاب های خارجی در ایران گفت: امروز بیش از مساله کپی رایت، موضوع تحریم ها اهمیت دارد به عبارتی اگر بنا باشد قانون کپی رایت موجب تنگ تر شدن حلقه تحریم ها بر ایران شود، به طور قطع پیوستن به آن مصلحت نیست.

وی با بیان اینکه ناشران بزرگ خارجی به ویژه ناشرانی که سهامداران آنها آمریکایی هستند، چند سالیست روابط خود را با ایران قطع کرده‌اند، افزود: این ناشران حاضر نیستند کتاب هایشان حتی با رعایت حقوق آنها در ایران منتشر شود زیرا می گویند ایران تحریم است.

مدیر انتشارات مجد ادامه داد: سال 96 در نمایشگاه بین المللی کتاب فرانکفورت با چند ناشر بزرگ دنیا مذاکره کردیم اما آنها اعلام کردند در صورت تمایل به همکاری، باید دفتری در خارج از ایران داشته و فعالیت کنیم.

حسینی نیک که تحصیلکرده حوزه مالکیت خصوصی است با اشاره به وجود تحریم های کنونی، اضافه کرد: در این شرایط به هیچ وجه صلاح نیست به قانون کپی رایت بپیوندیم.

به اذعان وی، در صورتی که ناشران خارجی به خاطر تحریم‌ها حقوق خود را به ناشران ایرانی واگذار نکنند و حتی با پرداخت حق الزحمه به آنها اجازه انتشار این آثار را در ایران ندهند، ایران محاصره علمی خواهد شد از این رو تا خطر تحریم‌ها وجود دارد، الحاق ایران به قانون کپی رایت به هیچ عنوان مصلحت نیست.

بازرس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران اضافه کرد: با وجود اینکه عضو قانون کپی رایت نیستیم اما می توان با استفاده از دو قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348 و قانون ترجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار صوتی مصوب سال 1352، روابط خارجی و بین المللی طبق مبانی کپی رایت داشت بنابراین لزومی ندارد که به عضویت قانون یادشده درآمده و بعد هم با موضوع تحریم‌ها مواجه شد.

وی تصریح کرد: دولتمردان و مسئولان فرهنگی با جویا شدن نظر کارشناسی متخصصان، متوجه خواهند شد که دو قانون یاد شده ظرفیت‌هایی را ایجاد می کند که با همین وضع موجود نیز بتوان کتاب به روز و جدید الانتشار در دنیا را در ایران به طور همزمان منتشر کرد، پس نیازی به الحاق به کپی‌رایت نیست.

حسینی نیک اظهار کرد: در صورتی که این مساله حل نشود، برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب تهران و امثال آن بسیار سطحی خواهد بود و همانطور که شاهدیم طی 10سال گذشته، در بخش بین الملل این نمایشگاه تعداد کمتری ناشر خارجی شرکت می کنند.

این فعال عرصه نشر با بیان اینکه کتاب های خارجی عموماً توسط کتاب‌فروشان و یا وارد کنندگان این نوع کتاب‌ها در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران عرضه می شود، افزود: این فرآیند به معنای بین‌المللی بودن نمایشگاه نیست از این رو باید به صراحت گفت که مدیران و مسئولان تصور نکنند اهل کتاب به این موضوعات توجه ندارند.

وی با تاکید بر لزوم مذاکره با ناشران خارجی در این باره و تضمین دولت برای رعایت حقوق آنها گفت: تحریم ها نباید شامل حوزه علم شود و تسری یابد زیرا آموزش های علمی و حوزه دانش از جمله موارد حقوق بشری است که هیچ کشوری و یا حتی سازمان‌های بین‌المللی حق ندارند کشورها را از دانش و آموزش محروم کنند.

بازرس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران افزود: دولت جمهوری اسلامی و ملت ایران حاضرند حقوق ناشران خارجی را پرداخت کنند اما آنها می‌گویند، به دلیل مساله تحریم، اجازه نداریم با شما همکاری کنیم.

وی پیشنهاد کرد که با حمایت دولت، آثار خارجی وارد کشور و سپس توسط بنیادها و پژوهشگاه ها ترجمه شود تا از دنیای علم عقب نمانیم.

به گفته حسینی نیک، کشورهایی که دارای قانون داخلی در این باره نیستند باید قانون سازگار تصویب کنند و کشورهایی که دارای قانون هستند نیاز به اصلاحات لازم دارند.