عوامل تأثیر‎گذار بر بسته‎بندی و نقش آن در صادرات زعفران

 رمز موفقیت بسیاری ازکالاهای خارجی در بستهبندی آنهاست. در این تحقیق ما ابتدا عواملی که بر بستهبندی تأثیر دارند مانند: جنس، طرح، رنگ، خط و... را توضیح میدهیم و سپس آن را به بهترین نوع بستهبندی زعفران بسط خواهیم داد. زیرا یکی از ارزشمندترین رستنیهای ایران است که با رنگ و رایحهای دلانگیز و مزهای دلپذیر جهانیان را مجذوب خود میکند و با خواص فرحزایی، لطافت و زیباییبخشی به پوست و چهره و دیگر خصوصیات جادویی خود، میرود که دل‏های اقوام و ملل مختلف دنیای کنونی را به تسخیر درآورد. بیشک بستهبندی مناسب و حمایت از تولید داخلی به عنوان کلید رشد اقتصادی است. لذا این پژوهش درصدد است با هدف شناخت عوامل تأثیرگذار در بستهبندی زعفران به رشد و توسعهی صنایع زعفران کمک کند. در این راستا عوامل بااهمیت ارزآوری بستهبندی و کمک به صنایع دیگر، سطح آگاهی کشاورزان، اشتغال فارغالتحصیلان، کاهش ضایعات و عناصر بستهبندی در بخش صنایع زعفران مورد بررسی قرار گرفت.

امروزه صنعت بستهبندی نقش ارزشمندی را در فروش و بازاریابی محصولات کشاورزی بر عهده دارد. لذا طراحی مناسب و دقیق بستهبندی محصولات کشاورزی با توجه به سلیقه و فرهنگ مردم هر کشور نه تنها سبب ارزآوری این صنعت برای کشور شده بلکه به عنوان عامل اشتغالزایی روستاییان و فارغالتحصیلان بخش کشاورزی مطرح خواهد شد. بنابراین ارائهی زعفران با کیفیت عالی در بستهبندیهایی مطابق با استانداردهای جهانی و حافظ محیطزیست نوعی وفاداری به زعفران ایرانی را در سرتاسر جهان پدید خواهد آورد، که نتیجهی آن درآمدزایی هرچه بیشتر برای شاغلان در بخش کشاورزی، کاهش مهاجرت روستاییان، پیشرفت روستاها و افزایش تولید محصول زعفران خواهد بود. تمامی موارد فوق در سایهی مدیریتی اصولی و موجه امکانپذیر میشود. بنابراین با مدیریت صحیح و هدایت صادرکنندگان زعفران به سمت بستهبندی مناسب و شکیل، اقتصادی پویا در زمینهی توسعه صادرات زعفران خواهیم داشت.

به منظور انجام بازاریابی موفقیتآمیز، تولیدکنندگان زعفران و صنایع بستهبندی (صنعتگران) لازم است بتوانند محصولات خود را مطابق با کمیت، کیفیت، طرح، قیمت و زمانبندی مورد درخواست خریدار عرضه کنند، گرچه این امر اغلب برای تولیدکنندگان خرد زعفران و صنایع بستهبندی که احتمالاً در مناطق روستایی و کارگاهی و به دور از مراکز تجاری به سر میبرند کار آسانی نیست، ولی این افراد میتوانند گامهای مشخصی در جهت برقراری ارتباط با سازمانهای دولتی و تجاری ذیربط بردارند که فعالیتهای بازاریابی ملی و بین الملل آنها را تسهیل میبخشند.

صادرات و تجارت خارجی یکی از مسائل مهم اقتصادی در تمام کشورهاست و هر کشوری فارغ از موانع و محدودیتهای تعرفهای و غیرتعرفهای، برای حداکثر کردن سود تجاری خود به دنبال شناخت مزیت نسبی خود در تولید و صادرات آن کالاها و خدمات است. کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ هر چندکه ثروت نفتی ما، باعث کمتوجهی به امر صادرات غیرنفتی شده است. دراین میان، محصولات کشاورزی و از جمله زعفران در ایران از مزیت نسبی در تولید و صادرات برخوردار هستند. همچنین صنعت بستهبندی نقش مهمی را در فروش و بازاریابی محصولات کشاورزی بر عهده دارد اما متاسفانه کشور ما به عنوان یکی از قطبهای اصلی تولید زعفران با کیفیت به دلیل عدم بستهبندی مناسب یا همان صادرات فلهای نتوانسته است جایگاهی متناسب با نوع محصول تولیدی خود را در جهان داشته باشد که این موضوع لطمات جبرانناپذیری چون مهاجرت روستاییان، اشتغال فارغالتحصیلان بخش کشاورزی در بخشهای غیرمرتبط، کاهش تولید زعفران و از دست دادن بازارهای جهانی را به همراه داشته است. پس با کمی توجه به مبحث بستهبندی و ایجاد کارخانه‎های پیشرفته در زمینهی بسته‌بندی زعفران تمام مشکلات مطرح شده حل و صنعت زعفران ایران شکوفا خواهد شد.

 

انواع بستهبندی از نظر جنس مواد مصرفی

مواد فلزی:

نیاز به بستهبندی مقاومتر منجر به پیدایش ظروف فلزی شد. در این راستا سال 1804 میلادی نیکلا اپرت به‎طور تجربی به فناوری ساخت قوطی برای نگهداری و بستهبندی مواد غذایی دست یافت. در کل قوطیسازی از زمان ناپلئون شروع و در قرن بیستم به شکل بهداشتی و با ایجاد تجهیزات مدرن برای ساخت، پر کردن و بستن در قوطی رواج یافت. اما در کشور ما ساخت قوطی فلزی ازسال 1307 شمسی توسط شخصی به نام درخشان در رابطه با نگهداری موادغذایی مورد توجه قرار گرفت و در سالهای 1312 - 1311 از قوطی فلزی برای نخود سبز و... بهره گرفتند تا زمان نگهداری موادغذایی را افزایش و ضایعات آن راکاهش دهند.

 

مواد شیشه ای:

یکی از قدیمیترین مواد برای بستهبندی، ظروف شیشهای بوده که قدمت آن به هفت هزار سال قبل از میلاد میرسد و در واقع صنعتی مهم به شمار میرفته است. پیش از اواخر قرن نوزدهم آبمعدنی، ترشی، مربا و دیگر محصولاتی که آزاد فروخته میشدند در ظرف‌های شیشهای که با روشی نسبتاً عقبمانده تولید میشدند، بستهبندی می‎شدند. اما در طول قرون گذشته تولید ظروف شیشهای رو به اصلاح گذاشت و امروزه صدها نوع از محصولات و مواد غذایی در ظروف شیشهای و با کیفیت برتر روانه بازار میشوند. علم شیشه و شیشهگری در ایران از زمانهای قبل بوده و هم اکنون نیز رو به رشد است.

 

مواد سلولزی:

این مواد شامل چوب، کاغذ، مقوا و... که از میان آنها کاغذ و مقوا در بستهبندی متداولترند. تاریخچهی بستهبندی با کاغذ و مقوا به تاریخچهی ساخت کاغذ یعنی سه هزار سال قبل از میلاد و زمانی که مصریان از پاپیروس برای نوشتن استفاده میکردند، برمیگردد. اولین کارخانهی کاغذسازی در کشور سال 1328 در کهریزک احداث شد که از کاغذهای باطله برای تولید کاغذ و مقوا استفاده میکرد.

 

مواد پتروشیمی:

توسعهی صنعت پلاستیک به سال 1843 برمیگردد، وقتی که جراح آفریقایی گزارش داد می‌توان با استفاده از مواد اولیهی کائوچو دستهی خوبی برای چاقو ساخت و بعد از آن شرکت Gutta Percha شکل گرفت که جوهردان و توپ بیلیارد را تهیه میکرد. در دسامبر 1935 شیمیدانهای انگلستان طی واکنشی تحت فشار زیاد و با تغییر دادن میزان، به مادهی جدیدی به نام اتیلن دست یافتند که خواص عایق حرارتی خوبی داشت و بدین گونه بود که با اختراع پلیاتیلن پیشرفت غیرمنتظرهای در انگلستان رخ داد. امروزه کاربرد آن از نظر میزان مصرف در درجهی اول اهمیت قرار دارد.

 

پلیاتیلن:

به دو دسته تقسیم میشوند:

الف) LDPE (پلیاتیلن با دانسیتهی کم)، ب) HDPE (پلیاتیلن با دانسیتهی زیاد) این دو پلیمر از نظر فرمول شیمیایی یکسان ولی از نظر ویژگیهای کاربردی کاملاً متفاوتند.

الف) LDPE / به صورت فیلمهای نازک و انعطافپذیر در تماس مستقیم با محصول استفاده میشود (برای بستهبندیهای چند لایه به عنوان لایهی درونی) و به دلیل دو ویژگی کاربرد وسیعی در صنعت بستهبندی پیدا کرده است: خنثی بودن یعنی عدم واکنش با محصول و داشتن قابلیت دوخت حرارتی. کاربرد مشخص LDPE برای بستهبندیهای تتراپک (Tettra Pack)، شیر استیریل و آبمیوه، پیورپک برای بستهبندی شیر پاستوریزه و ماست، تریپک برای بستهبندیهای کیسه‌ای، سه لایهی شیر پاستوریزه و پنج لایهی شیر استیریل است.

ب) HDPE / پلیمری سخت که از استحکام و ویژگی ممانعتکنندگی در برابر نور و عدم شفافیت آن برای انواع بطری شیر استفاده میشود.

 

پلیپروپلین:

الف) Plan p.p ساده که برای تولید انواع درب پلاستیکی استفاده میشود و در بعضی موارد برای تولید بطریها نیز کاربرد پیدا میکند.

ب) Borieht p.p خطیشده، این ماده حین فرآیند تولید تحت نیروی کششی در دو جهت عمود بر هم قرار داده شده و در نتیجه فیلم نازک شفاف با ویژگی ممانعتکنندگی مناسبتر تولید میکند. این ماده برای بستهبندی انواع چیپس، ماکارونی، پفک، بادام زمینی و مجموعاً Snack foods مناسب است.

ج) Pearlized Borieht، این فیلم نازک، انعطافپذیر و به رنگ سفید صدفی بوده و جایگزین مناسبی برای کاغذ در بستهبندی ویفر و پودر سوپ محسوب میشود. این ماده تا حدودی پوشاننده لکهی چربی بوده و از این نظر کاربرد زیادی در بستهبندی چنین محصولاتی را دارا است.

 

پلیاستر (Poly ethylene terephthalate) PET:

در بستهبندی نوشابه و روغن مایع به شکل بطری قابل استفاده است.

از این مادهی پلیمری به‎صورت فیلم نازک و مستحکم برای بستهبندی آبمیوهجات مانند محصولات گلدیس و ساندیس استفاده میشود.

 

پلی استایرن Poly styrene :

به صورت شفاف و شکننده بوده و برای تولید ظروف یکبار مصرف یا سینی کاربرد دارد. نوع خاصی از آن که در تولیدش از پلاستیکی به نام H.I.PS استفاده میشود. ضربهپذیر و مقاوم بوده، برای تولید ظروف ماست و مربای یکنفره استفاده میشود.

 

نایلون (پلی آمید):

در فرآوردههای گوشتی نظیر سوسیس و کالباس کاربرد وسیعی داشته و همراه با پلیاتیلن در بستهبندیهای تحت خلاء گوشت تازه و پنیر استفادهی زیادی دارد.

 

وینیل کلراید (Poly vinily dene choloricle)PVDC:

این مادهی پلیمری از نظر ویژگی ممانعتکنندگی در مقابل نفوذ گازها و رطوبت بهترین نوع مادهی پلیمری است. همچنین انعطافپذیری آن بسیار خوب بوده و برای بستهبندی فرآوردههای گوشتی و گوشت تازه که تحت خلاء فیلم پلیمری کاملاً به سطح محصول میچسبد ایدهآل است.

پلیمرها موادی خنثی هستند که روی مواد غذایی اثری ندارند ولی هنگام شکلدهی باید با مواد شیمیایی دیگری به نام افزودنیها مخلوط شوند.

 

در زعفران:

بستههایی که برای بستهبندی گل زعفران استفاده میشوند شامل بستههای پلیاتیلن با دانسیتهی کم، پلیاستر پلیاتیلن (PET/Poly) با ضخامتهای مختلف که بهترین مورد، ضخامت 66 میکرومتر است. بستههای تحت اتمسفر تغییر یافته میتواند کیفیت گلهای زعفران را حفظ کرده و روند کاهش خصوصیات کیفی آن را کند کند. بستههای پلیاتیلن با دانسیتهی پایین با ترکیب گاز 45:5:50 (دی اکسید کربن: اکسیژن: نیتروژن) جهت حفظ خصوصیات کمی و کیفی گل زعفران مناسب است. غلظت گاز درون بسته به روش اولستن و هدنکوئیست با استفاده از دستگاه آنالایزر پرتابل اندازهگیری میشود. برای این کار سرنگ دستگاه را درون بسته فرو کرده و سپس دستگاه پنج میلیلیتر از گاز درون بسته را به داخل سیستم مکش می‌کند آنگاه به صورت اتوماتیک غلظت گاز اکسیژن و دیاکسیدکربن داخل بسته را گزارش میکند. جنس بسته می‌تواند از پلیامید، پلیاتیلن با دانسیتهی پایین و پلی تیلن باشد که طبق تحقیقات پلی اتیلن با دانسیتهی پایین برای بستهبندی بهتر است.

 

طراحی بستهبندی

مشاهدهی ظاهر بستهبندی اولین برخورد مصرفکننده با محصول بوده و از این رو نقش طراحی بستهبندی درخرید مخاطبان و باقی ماندن در حافظهی بلند مدت آنان امری انکارناپذیر است. بنابراین میتوان طراحی بستهبندی را مهمترین فاکتور در موفقیتهای تجاری دانست. که با تحریک حس زیباییشناختی در افراد سبب خرید آنها شده و فروشهای تکراری را در پی خواهد داشت. در طراحی بستهبندی دو جنبهی کاربردی بودن یعنی داشتن ویژگیهایی برای حفاظت ازآسیبدیدگی محصول، سهولت در حمل و انبارداری، آگاهسازی مصرفکننده از محتویات و دسترسی آسان به آن و جذاب بودن یعنی انتخاب رنگ، خط و فرم مناسب با توجه به بازار هدف باید مورد توجه قرار گیرد. علاوه بر این هنرمند طراح بایستی تمامی اطلاعات لازم درمورد محصول، فرهنگ، سلیقه، جمعیت، قیمتها و شرایط محیطی و قانونی بازار هدف، دورهی عمر محصول و کلیه عملیات تولید تا توزیع و درنهایت رسیدن به دست آخرین مصرفکننده را از طریق پژوهش و تولیدکننده به دست آورد تا با آنالیز و دستهبندی این اطلاعات بتواند طرحی را برای بستهبندی مورد نظر ارائه کند که به طور قطع شانس حضور و فروش قابل قبول محصول در بازار هدف را تضمین کرده و در میان خریداران خود وفاداری ایجاد کند. پس طراحی بستهبندی تعیینکنندهی میزان فروش محصولات، باکیفیتهای یکسان ولی در بستهبندیهای متفاوت است. همچنین طراح باید به احساس مصرفکنندگان برحسب سن و جنسیت توجه کند تا در میان رقبای تجاری موفقتر باشد. البته مبارزه با مسئلهی دامپینگ یعنی ارائهی محصول بیکیفیت در بستهبندی جذاب و فریبنده ضروری است زیرا این امر نه تنها مصرفکنندگان را نسبت به محصولات با آن نام تجاری بدبین کرده بلکه نوعی تقلب محسوب میشود که حتی اعتبار کشور تولید کننده را نیز خدشهدار خواهد کرد.

(به عنوان مثال برخی ازکشورهایی که از ایران زعفران فلهای وارد میکنند محصول با کیفیت ایرانی را با موادی دیگر ترکیب کرده و در نتیجه محصولی بیکیفیت را با نام ایران به بازارهای جهانی عرضه میکنند که این امر اعتبار زعفران ایران را به شدت زیر سوال میبرد). بنابراین فروش بیشتر محصول و جذب خریداران در گرو محصول باکیفیت و طراحی زیبا و هنرمندانه بستهبندی است که برای نیل به این هدف توجه به رنگ، فرم، خط و تصویر مناسب و برند تجاری که در ادامه در مورد هر یک توضیح بیشتری خواهیم داد از اهمیت ویژهای برخورداراست.

در زمینهی طراحی بستهبندی در چند سالهی اخیر حرکتهای رو به رشدی را شاهد بودهایم و تولیدکنندگان علاقمندی زیادی به تغییر و تحول در نحوهی بستهبندی محصولات تولیدی خود نشان میدهند. از طرفی عوامل گوناگونی از قبیل تغییرات تکنولوژی و تأثیرات آن در فرآیند زندگی روزانه، رسانههای گروهی و هجمهی تبلیغات صوتی و تصویری آن و تغییر الگوهای مصرفی تقاضامندیهای جدیدی را اعلام میکنند. اما با تمام این تفاسیر، طراحی در زمینهی بستهبندی در کشور ما در قیاس با استانداردهای جهانی فاصلهی بسیاری دارد و عمده دلیل آن، نه صرفاً به لحاظ فناوری در صنعت بلکه به جهت عدم به کارگیری اصول لازمه در روند طراحی است.

 

رنگ

در طراحی بستهبندی محصولات غذایی رنگ به عنوان یکی از ارکان اساسی نقش مهمی را در فروش بهینه بر عهده دارد. پس در انتخاب رنگها برای بستهبندی باید به مفاهیم آنها در ملل مختلف و احساس گروه هدف بر حسب سن و جنسیت توجه ویژهای کرد زیرا رنگ اولین چیزی است که بیننده در مواجههی با محصول درک میکند. همچنین هر رنگ باید در جای خاص خود و بسته به نوع محصول انتخاب شود تا تأثیرگذاری آن هرچه بیشتر نمایان شود. مثلا برای تداعی تازگی، حیات و خنکی در محصولاتی مانند میوهجات، سبزیجات و آبهایمعدنی استفاده از رنگهای سبز، زرد و آبی مناسب است. یا برای نشان دادن کیفیت منحصربه‎فرد، ارزشمندی و القای قیمت گران برخی محصولات نظیر زعفران، پسته، شکلات، قهوه و... میتوان در رنگبندی بستهبندی آنها از مقداری طلایی و نقرهای به همراه رنگهای متالیک از آبی، فیروزهای، قهوهای، خاکستری و خرمایی استفاده کرد. استفاده از رنگ مشکی نیز به دلیل خنثی و عمیق بودن با اینکه سمبل اندوه است در بسیاری از بستهبندیهای لوکس حس اشرافی را القاء میکند یا استفاده از رنگهای شاد برای بچهها که به رنگ توجه بیشتری دارند و رنگ بنفش که مورد علاقهی خانم ها بوده و فروش بیشتر محصولات مربوط به این گروه هدف را دو چندان خواهد کرد. پس در انتخاب رنگ بستهبندی، علاوه بر زیبایی باید از روانشناسی رنگها نیز بهره جست، که این هنر ارائهی محصول برای موفقیت در تجارت است.

 

خط

خط زمانی از عوامل تأثیرگذار بر فروش تلقی میشود که با توجه به نوع محصول و گروه مصرفکنندهی آن، با درایت و هوشمندی انتخاب شود. به عنوان مثال در بستهبندی شیرینی و شکلات از حروف نرم و کشیده، برای داروها از خطوط خوانا و در قطعات صنعتی از حروف محکم برای تداعی دوام و استحکام استفاده میشود. همچنین بهرهگیری از حروف درشت برای کودکان کاربرد بیشتری دارد. علاوه بر این خط میتواند ترفندی برای فروش بیشتر باشد، لذا استفاده از کلماتی که اندکی ناخوانا بوده یا شکل غیر معمول دارند کنجکاوی مصرفکننده را برانگیخته و چه بسا فروش بیشتر محصول را در پی خواهد داشت. در بعضی کشورها مانند ایران مردم به خط اهمیت زیادی میدهند پس نوشتار در بستهبندیهای ورودی به بازار مصرف این گونه کشورها توجه ویژهای را طلب میکند. بنابراین هنگام به کارگیری خط در بستهبندی همواره باید دقت کنیم کلمات و نوشتهها طوری تنظیم و ترکیب شوند که تصویری بدیع وجذاب را در ذهن خریدار به وجود آورند.

 

ابعاد و فرم بستهبندی

ابعاد بستهبندی با توجه به فرهنگ مصرف در کشور هدف و طول عمر محصول تولیدی متفاوت است. مثلاً برای محصولی مانند قارچ که مدت نگهداری آن کوتاه بوده، طراحی بستهبندی در ابعاد کوچک سبب کاهش ضایعات شده و در نتیجه سود اقتصادی برای تولیدکننده خواهد داشت. همچنین اگر بازار هدف ما کشورهای اروپایی است، به دلیل جمعیت پایین خانوادهها و فرهنگ خاص مردم آن باید بستهبندیهای یکنفره یا حداکثر دو نفره طراحی کرد تا از این طریق شانس فروش محصول صادراتی در بازار هدف بیشتر شود. علاوه بر این توجه به فرم بستهبندی از نظر سهولت در حملونقل و جایگیری منظم در قفسهی فروشگاهها مهم بوده و باید دقت شود. شایان ذکر است بر حسب تحقیقات به عمل آمده در مورد فرمهای مختلف بستهبندی، نمونههای مکعب، چهارگوش و ایستاده موفقیت بیشتری را در جلب نظر مشتریان به‎ دست آوردهاند و نیز مشاهده شد که مردان به فرم بستهبندی توجه بیشتری میکند. پس در بستهبندی محصولاتی که عمدهی خریداران آن مردان هستند باید نگرش ویژهای نسبت به فرم بستهبندی داشت.

 

عکس و تصویر

انتخاب عکس و تصویر مناسب بر روی بستهبندی باید با توجه به گروهسنی مخاطب و بر حسب شناخت فرهنگ و سلیقهی بازار هدف انجام پذیرد. عکسها و تصاویر بسته به مخاطب متفاوتند، مثلاً برای برخی مخاطبان تصاویر کمیک و شخصیتهای تصویرسازیشدهی کارتونی و برای بعضی دیگر تصاویر واقعی نقش مؤثرتری در جلب نظر ایفا میکنند. به علاوه در بستهبندیهای فلزی، مقوایی و... که خریدار محتویات داخل بسته را نمیبیند استفاده از تصاویر مناسب چشمهای مخاطب را به خود خیره کرده و سبب تحریک اشتها و انگیزش وی شده، او را بی اختیار وادار به خرید محصول خواهد کرد. بنابراین کاربرد مناسب عکسها و تصاویر در بستهبندی طراحی شده تأثیر بسزایی در بالا بردن راندمان فروش و ایجاد وفاداری در مصرفکننده از طریق نقش بستن درذهن وی خواهد داشت.

 

 برند

برندها از جمله باارزشترین داراییهای یک تولیدکننده محسوب میشوند که با نفوذ به زندگی شخصی افراد و تحت تأثیر قرار دادن اعتقادات و ارزشهای آنان باعث افزوده شدن ارزش نهایی محصول میشوند. داشتن نام و نشان تجاری مزیتهای بسیاری از جمله: ایجاد سطح بالای وفاداری در مشتریان و توان رقابت با رقبا در بازارهای جهانی را داراست که این موارد در واقع منافع بلند مدت تولیدکننده را از نظر کاهش هزینههای بازاریابی و افزایش درآمد تضمین میکند. زیرا مشتریان وفادار نیاز به فعالیتهای گستردهی بازاریابی نداشته و باکمالمیل حاضر به خرید برند مورد علاقهی خود حتی با مبلغ بیشتر هستند تا در ازای آن مزایا و کیفیت تجربه شدهی خود را دوباره به دست آورند. /جهانگیر خادم المهدیه

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در یکشنبه, 06 خرداد 1397 ساعت 06:56
  • اندازه قلم