عادت کرده‌ایم اسفند هر سال به موازات بازار خرید لباس و شیرینی و... شاهد موجی از استقبال از کتابفروشی‌ها باشیم؛ اشتیاقی که بخشی از آن به خرید هدایای فرهنگی به مناسبت نوروز مربوط می‌شود و بخشی هم به دلیلی تخفیفی است که ناشران و کتابفروشان به همین مناسبت در نظر می‌گیرند. هرچند این روزها هم کم و بیش شاهد آمد و رفت مردم به کتابفروشی‌ها هستیم ولی گویا بیشتر آنها تماشاچی هستند تا خریدار.

به گزارش چاپ ونشر به نقل از دنیای اقتصاد، دلیل این کسادی را نسبت به سال‌های گذشته می‌توان در دو عامل خلاصه کرد؛ جهش قیمت‌ها به دلایل افزایش بهای کاغذ در سال اخیر و اجرا نشدن طرح حمایتی وزارت ارشاد با عنوان«عیدانه کتاب»، که اولی را باید در مشکلات ناشی از تحریم‌ها و موج گرانی دلار و به‌تبع آن افزایش بهای کاغذ در ماه‌های اخیر جست‌وجو کرد و دومی را که بی‌ارتباط با علت نخست نیست، در کاهش بودجه فرهنگی دولت.

 

کاغذ گران

افزایش قیمت کاغذ در ماه‌های اخیر و دیگر لوازم اولیه تولید کتاب، موجب شده بهای این کالای فرهنگی در ماه‌های اخیر افزایش چشمگیری یابد به نحوی که بر میزان فروش تاثیر گذاشته است و وضعیتی را پیش آورده که ناشران برای سال آینده نیز چشم‌انداز مطلوبی پیش‌بینی نمی‌کنند و در انتظار افزایش بیشتر قیمت‌ها هستند. این افزایش قیمت، نه سالانه که دیگر ماه به ماه عرض اندام می‌کند آنچنان که طبق آمارهای رسمی خانه کتاب، قیمت کتاب در این ماه به‌طور میانگین به صفحه‌ای ۱۸۴ تومان رسیده است، در حالی است که در دی‌ماه این میانگین معادل بود با ۱۷۰ تومان. بنا به گزارش خبرگزاری کتاب، افزایش نزدیک به ۱۱درصدی قیمت کتاب در شرایطی تجربه می‌شود که بازار کاغذ به‌عنوان اصلی‌ترین مواد مصرفی تولید کتاب، ماه‌های پرتنشی را پشت‌سر می‌گذارد. طبق آخرین استعلام از بازار آزاد کاغذ(۱۸اسفندماه) قیمت کاغذ ۶۰×۹۰ اندونزی ۷۰ گرمی بندی ۳۰۵ و ۸۰ گرمی در همین ابعاد، بندی ۳۴۵ هزارتومان است، درحالی‌که این کالا در اسفند‌ماه سال گذشته با قیمت زیر ۱۰۰هزارتومان معامله می‌شد.

بدیهی است افزایش قیمت کاغذ به‌عنوان اصلی‌ترین ماده خام کتاب به‌صورت مستقیم بر محصول نهایی تاثیر می‌گذارد آنچنان که این روند روبه‌رشد را می‌توان در قیمت متوسط کتاب‌ در ماه‌های اخیر مشاهده کرد. قیمت میانگین کتاب در بهمن‌ماه سال ۹۷ برابر با ۲۵۲هزار و ۴۰۳ ریال بوده که در مقایسه با میانگین قیمت کتاب در بهمن ۹۶ که ۱۶۶هزار و ۱۲۰ریال بود، حدود ۵۲درصد افزایش داشته است.  از آنجا که چنین تورمی منحصر به کتاب نیست و اقلام ضروری زندگی روزمره را نیز در بر می‌گیرد، آثار فرهنگی هرچه بیشتر به انتهای فهرست خرید هدایت می‌شوند و بسیاری از خانواده آنها را از سبد خرید بیرون می‌راند. از این‌رو می‌توان گفت تاثیری مضاعف بر ضعف صنعت نشر وارد می‌شود که این موضوع را به وضوح می‌توان در بازار کتابفروشی‌های شب عید مشاهده کرد.

 

طرحی که جاخالی داد

 در این وانفسا که انگیزه مخاطبان برای خرید کتاب کاهش یافته است خبر رسیده که امسال طرح تخفیف کتابفروشی‌ها با عنوان «عیدانه کتاب» برگزار نمی‌شود؛ طرحی که در آن خریداران کتاب با مراجعه به کتابفروشی می‌توانستند از درصد تخفیف مشخص و محدودی که وزارت ارشاد به کتابفروشی‌ها پرداخت می‌کرد، بهره‌مند شوند. دلیل برگزار نشدن این طرح را باید در بی‌علاقگی کتابفروشان به پیوستن به آن جست‌وجو کرد؛ بی‌میلی‌ای که علتی موجه دارد و آن دریافت نکردن معوقاتشان از طرح گذشته (طرح پاییزه) است. هفته گذشته نیکنام حسینی‌پور، مدیرعامل خانه کتاب، متولی برگزاری این طرح عنوان کرد: «متاسفانه چون هنوز نتوانسته‌ایم معوقات کتابفروشی‌ها در طرح پاییزه کتاب را پرداخت کنیم،‌ عیدانه کتاب را برگزار نخواهیم کرد. پرداخت معوقات پاییزه را پیگیری کردیم،‌ اما به هر حال شرایط اقتصادی کشور را نیز باید در نظر گرفت. البته کتابفروشان حق دارند،‌ مطالبات آنها قانونی است‌ وما تلاش می‌کنیم هرچه سریع‌تر این مطالبات را پرداخت کنیم.»

بدیهی است حتی اگر در روزهای آینده این معوقات پرداخت شود امکان برپایی طرح در ایام نوروز مقدور نشود و سرانجام باید آن را به روزهای پس از تعطیلات منتقل کرد چراکه بعید به نظر می‌رسد کتابفروشی‌ها برای مبالغ کمی که از این راه عایدشان می‌شود در روزهای تعطیل به بازنگه‌داشتن کتابفروشی اقدام کنند. از این گذشته حال و هوای عمومی دو هفته نخست سال، بیشتر به دید و بازدیدها و سفرهای نوروزی اختصاص می‌یابد تا رفتن به مراکز فروش کتاب. حتی اگر این طرح در روزهای بعد از تعطیلات نیز انجام شود احتمالا با وجود مشکلات مالی که گریبان ارگان‌های متولی این طرح را گرفته و بدعهدی‌های مالی و مشکلاتی که تمام طرح‌های حمایتی دولتی از بدو انجام تاکنون داشته‌اند، کتابفروشان کمتری تمایل به پیوستن به آن را داشته باشند.

 

درمان یا مسکن؟

مسوولان فرهنگی در مواقع بحرانی اغلب به راهکارهای مقطعی و کوتاه‌مدت چون طرح‌های حمایتی می‌اندیشند در حالی که پیش از این نیز بسیاری از منتقدان ضمن برشمردن نکات مثبت این طرح‌ها، مضرات آن را برشمرده و نتایج آنها را در دراز مدت منفی ارزیابی کرده بودند چراکه بر این باورند که هر دخالتی، ولو مثبت، بازار کتاب را از جریان اصیل و خوداتکا دور می‌کند و سرانجام صاحبان موسسات نشر، کتابفروشان و مخاطبان کتاب را به نهادهایی چشم به راه اعانه‌های دولتی تبدیل می‌کند. از این‌رو نگاه مردم و مسوولان به نتایج چنین طرح‌هایی تا وقتی که با اهداف کوتاه‌مدت و مسکنی برای فرونشاندن درد باشد، مثمرثمر خواهد بود وگرنه اگر جای درمان را بگیرد در درازمدت پیکر نحیف این صنعت را ضعیف‌تر خواهد کرد.

نیاز به توضیح نیست که جریان اصیل فرهنگی در یک جامعه براساس نیاز واقعی برای خواندن، دانستن و لذت از مطالعه شکل می‌گیرد نه یارانه‌هایی که گاه و بی‌گاه به دستشان می‌رسد. همچنان مردم در چنین جوامعی بخش عمده‌ای از نیازهای مطالعاتی خود را از طریق کتابخانه‌ها برآورده می‌کنند. درحالی‌که اغلب کتابخانه‌های کشورمان با وجود هزینه ناچیزی که لازم به پرداخت است، تهی از مخاطبان واقعی است و این نشان می‌دهد ایجاد انگیزه‌های مادی برای خرید کتاب در درازمدت چندان راهگشا نیست. پس لازم است توجهات را بیش از همه، به سوی نظام آموزشی، به‌ویژه دبستان‌ها و مهدهای‌کودک برای بارآوردن نسلی کتابخوان متمرکز کنیم تا نیازهای اصیل و واقعی حرف نهایی را در بازار بزنند و به‌جای ایجاد انتظار برای دریافت یارانه، با ایجاد بسترهای توانمندسازی اقتصادی خانواده‌ها، موقعیت را برای برطرف کردن نیازهای فرهنگی جامعه فراهم‌سازیم.

 

 

مردادماه امسال هم، ماه خوبی برای ناشران نبود، در این ماه جلوی واردات کاغذ گرفته شد و با توجه به اینکه کارخانه‌های داخلی، کاغذ زیادی نمی‌توانستند تولید کنند، ناشران مشکلات زیادی پیدا کردند.

به گزارش چاپ ونشر به نقل از مشرق، می‌پرسم: «چقدر قیمت کتاب گرون شده؟» از ته مغازه نگاهی می‌کند و می‌گوید: «خب که چی؟ همه چی گرون شده، می‌خوای کتاب گرون نشه.» در جواب، طعنه تند و تلخش، لبخندی می‌زنم و می‌گویم: «برای ما که تفریح‌مون همین کتاب خوندنه، خب گرون شدنش خیلی بده. دیگه همین تفریح‌مون هم انجام دادنش برامون سخت میشه.»

این روزا همه‌چیز گرون شده، اما خب بعضی چیزا، گرون شدنش آدمو اذیت می‌کنه، مثلا همین اتفاقی که برای کتاب در این چند ماهه افتاده است و قیمتش مثل دلار که هر روز بالا می‌رفت رشد صعودی داشت. 6 ماه ابتدایی سال برای ناشران و کتابفروشان و کسانی که دستی در حوزه نشر داشتند، روزهای خوبی نبود؛ از خرداد ماه نبود کاغذ شروع شد، کاغذی که وارد کشور می‌شد و ناشران با همان کاغذ وارداتی می‌توانستند کتاب‌هایشان را منتشر کنند. به‌یک‌باره قیمت کاغذ که رشد 50 درصدی داشت، کار ناشران را خراب کرد و نکته مهم این بود که حتی همین کاغذ گران هم در کشور نبود و ناشر مجبور می‌شد تا کتاب جدید یا حتی تجدیدچاپ‌ها را در انبار نگه دارد تا بتواند کاغذ مورد نیازش را پیدا کند، بگذریم از ناشرانی که اعلام ورشکستگی کردند و کتابفروشی‌هایی که تعطیل شدند.

در این میان وزیر ارشاد، که خودش قبلا معاون فرهنگی بود و درد ناشران را می‌دانست، در تیرماه نامه‌ای به وزیر صنعت نوشت و در این نامه درخواست کرد: «با توجه به نیاز کشور به واردات کاغذ چاپ و تحریر و همچنین ضرورت حمایت از بخش مهم و اثرگذار صنعت نشر و مطبوعات، هیات محترم دولت در اقدامی منطقی و هوشمندانه به‌منظور حمایت از فعالان پرشمار حوزه‌های مذکور و رفع نیاز کشور و نیز ایجاد ثبات و تعادل در بازار، کاغذ را در زمره کالاهای اساسی کشور قرار داده و با تخصیص ارز حمایتی(٨٠٠‏٣ تومان) موجبات آرامش بازار و بهره‌برداری مناسب تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان حوزه فرهنگ را به نحو مطلوب فراهم آورد. ضمن قدردانی از تلاش ارزشمند جنابعالی و همکاران محترم‌تان در ایجاد کارگروه کاغذ که با هدف رصد، پایش و کنترل مولفه‌های مختلف و اثرگذار این حوزه، فعالیت و تلاش کرده است به اطلاع می‌رساند، متاسفانه در هفته‌های اخیر با منفعت‌طلبی سودجویان بی‌مسئولیت، اقدامات چند لایه حمایتی دولت در این زمینه کم‌اثر شده و شاهد افزایش بی‌رویه و غیراصولی قیمت کاغذ چاپ، تحریر و روزنامه در بازار هستیم.»

نامه وزیر ارشاد کمی از التهاب‌ها را کم کرد اما باز هم نتوانست ثبات لازم را به حوزه کاغذ برگرداند.  در مردادماه هم احتکار کاغذ و دادن ارز دولتی به دو نفر که حتی وجود خارجی نداشتند باعث شد تا مشکلات این حوزه بیشتر شود. برای اینکه بدانیم چه بلایی بر سر کاغذ و کتاب و نشر در ماه‌های نخست و پرالتهاب نشر و کاغذ امسال آمده است، مقایسه‌ای آماری از پنج ماه اول سال 96 با پنج ماه اول سال 97 انجام داده‌ایم. آماری که مرجع آن «خانه کتاب» است، موارد واضح و البته تامل‌برانگیزی دیده می‌شود ازجمله اینکه برای هرکدام از ماه‌های امسال، قیمت کتاب، چقدر افزایش و همچنین تعداد عناوین و شمارگان چقدر کاهش داشته است.

چند سوال مهم درباره آمار مبهم وزارت ارشاد

۱ـ یکی از نقاط مبهم آمار وزارت ارشاد تفاوتی است که بین قیمت بازار واقعی کتاب با این آمار وجود دارد. براساس آمار ذیل، فاصله میانگین قیمت از مردادماه 96 تا مردادماه 97 است. مساله اول در خصوص قیمتی است که در بازار کتاب و کتابفروشی‌ها دیده می‌شود، این قیمت همراه با برچسبی است که روی قیمت‌های اصلی می‌خورد. مثلا ناشر کتابی را با هفت هزار تومان به چاپ رسانده است اما وقتی که کاغذ گران شد و اتفاقات ارزی پیش آمد، به کتابفروشی‌ها رفت و روی قیمت هفت هزار تومان برچسب قیمت جدید چسباند. (گزارشی پیش از این، با همین موضوع برچسب‌های روی کتاب در روزنامه «فرهیختگان» منتشر شد) و همین باعث شده است که قیمت‌هایی که در این آمار وجود دارد، حدودی باشد و نوسانات مهم در بازار واقعی کتاب در آن لحاظ نشود.

  ۲- نکته دیگر اینکه کتاب‌های کمک درسی که حدود 60 درصد چاپ کتاب ایران را شامل می‌شوند نوسان قیمت خاصی ندارند اما بیشترین تغییرات قیمت مربوط به حوزه عمومی کتاب است. برای همین با توجه به حجم عمده چاپ کتاب که متمرکز بر کتب درسی است، نمی‌توان نسبت به تغییرات در میانگین قیمت کتاب را محل رجوع قرار داد چون اگر به بازار کتاب در خیابان انقلاب یا خیابان کریم‌خان سری بزنید متوجه می‌شوید که چقدر قیمت کتاب با آمار وزارت ارشاد متفاوت است.

بر اساس جدول روبه‌رو در فروردین 97، 3444 عنوان کتاب منتشر شده است و  در فروردین‌ماه 96، ۲۹۹۲ عنوان کتاب منتشر شده‌است و تعداد کل کتاب‌ها ۱۵درصد رشد داشته است اما در کنار این رشد ۱۵درصدی در عناوین کتاب؛ شمارگان کتاب، دچار افت شده است و میانگین تعداد شمارگان منفی هشت درصد است و نشان دهنده این است که ناشران تعداد چاپ‌های کمتری را برای کتاب‌های جدیدشان انتخاب کرده‌اند تا کمتر نسبت به وضعیت گرانی کاغذ متضرر شوند. با نگاهی به درصد تغییر قیمت‌ها به نسبت سال قبل، شاهد این هستیم که قیمت کتاب به نسبت ماه مشابه در سال 96، 38 درصد هم گران شده است که این مساله در ابتدای سال برای ناشران ایجاد نگرانی کرد. چون آنها کاغذ را با قیمتی گران‌تر نسبت به اسفند 96 خریده بودند، برای همین نگرانی‌شان را به معاونت فرهنگی ارشاد اعلام کردند، اما از طرف ارشاد به آنها اطمینان داده شد که تا ماه بعد قیمت‌ها به یک ثباتی خواهد رسید و واردات کاغذ هم باعث ارزان‌شدن قیمت آن می‌شود.

همه می‌دانند که اردیبهشت نامش با کتاب رقم خورده است، برگزاری نمایشگاه کتاب با وجود همه نقدهایی که به آن وارد است اما فرصت مناسبی برای ناشران و فروش کتاب‌هایشان است، برای همین همه‌شان تا رسیدن به نمایشگاه سعی می‌کنند، کتاب‌هایشان را چاپ کنند و به نمایشگاه برسانند. آمار مقایسه نشر کتاب بین سال 96 و 97 نشان می‌دهد که در اردیبهشت 96، 7 هزار و 906 عنوان کتاب و در اردیبهشت 97، 8 هزار و 901 عنوان کتاب منتشر شده است، که نشان از رشد 13 درصدی چاپ کتاب دارد و علاوه‌بر آن میانگین شمارگان در این ماه چهار درصد نسبت به سال گذشته رشد داشته است. قیمت کتاب هم نسبت به اردیبهشت ماه سال قبل هفت درصد بوده است که البته تخفیف‌های نمایشگاه این مساله قیمت را توجیه می‌کند و برای سال‌های پیشین هم، اردیبهشت ماه و نمایشگاه، بهار امیدی برای کتاب و ناشران بوده است.

کاغذ گران شد، خردادماه همین امسال بود که یک‌باره قیمت کاغذ گران شد، جوری که باعث شد به ناشران فشار زیادی بیاید و خیلی‌ها هم نتوانستند کتاب‌هایشان را به چاپ برسانند. قرار بود تا کاغذ وارد شود اما واردات هم با مالیات‌های سنگین همراه بود و همه اینها باعث شد تا کتاب کمتر وارد بازار نشر و چاپ شود؛ طبق آمار در خرداد 96، 6 هزار و 550 عنوان کتاب چاپ شده است و این درحالی است که در خردادماه 97، این تعداد کاهش یافته و تعداد آن به 6 هزار و 286 عنوان رسیده است که حدود چهار درصد کاهش داشته است. تعداد شمارگان، دراین ماه هم نسبت به اردیبهشت افت زیادی پیدا کرده و حدود 14 درصد کاهش داشته است. این درحالی است که قیمت کتاب هم یک رشد دورقمی دارد و به 24 درصد رسید. با این وضعیت می‌شد گفت که شرایط بدخیمی برای نشر محصول فرهنگی کتاب شکل گرفته است اما روزهای بدتری هم برای کاغذ و کتاب وجود داشت که در تیرماه و مردادماه برای کتابفروشان و برخی ناشران رقم خورد.

ماه خرداد، آنقدر برای ناشران تلخ بود که شاید فکر نمی‌کردند، در تیرماه اتفاق جدیدی برای‌شان بیفتد اما خب دستور مستقیم وزیر ارشاد برای حل مشکل کاغذ باعث شد تا در تیرماه، کمی نوسانات قیمت کاغذ کاهش یابد و تاثیر مستقیمی بر تعداد عنوان کتاب داشت. تیرماه 97 به نسبت ماه قبلش 2660 عنوان کتاب به بازار نشر آمد. این روند باعث شد، با وجود اینکه تعداد کل عنوان کتاب‌ها در تیرماه 96، هفت هزار و ۷۳۳ عنوان بود ولی در تیرماه 97، این آمار به هشت هزار و 946 عنوان رسید. میانگین شمارگان در این ماه به نسبت سال قبل حدود هشت درصد رشد داشته است و همچنین قیمت کتاب هم در این ماه با رشد 12 درصدی به نسبت سال قبل همراه بوده است. اما اتفاق ویژه و تاسف‌بار حوزه کتاب در این ماه، این بود که به‌دلیل نوسانات چند ماه اخیر، بخش مهمی از کتابفروشی‌ها تعطیل شدند و ناشرانی که دیگر نمی‌توانستند از کنار چاپ کتاب، کتابفروشی‌هایشان را هم بگردانند، مجبور شدند، کتابفروشی‌هایشان را جمع کنند و همین مساله آغاز شکل‌گیری رکود در بازار نشر بود.

مردادماه امسال هم، ماه خوبی برای ناشران نبود، در این ماه جلوی واردات کاغذ گرفته شد و با توجه به اینکه کارخانه‌های داخلی، کاغذ زیادی نمی‌توانستند تولید کنند، ناشران مشکلات زیادی پیدا کردند. آمار این ماه نشان می‌دهد تعداد کل کتاب‌ها در مردادماه 96، هشت هزار و 263 عنوان کتاب بوده است و همین آمار با سه درصد رشد در مرداد 97، به هشت هزار و 533 عنوان کتاب رسیده است. در این ماه بار دیگر شاهد هستیم که شمارگان کتاب، به نسبت سال گذشته افت کرده و منفی شده است. میانگین شمارگان در مرداد 96، هزار و 536 بوده و در مرداد 97 این آمار به هزار و 484 رسیده است و طبق معمول هم میانگین قیمت مثل چهار ماه اول سال 97، رشد داشته است و از 17 هزار و 832 تومان با رشد 14 درصدی به 20 هزار و  514 تومان رسیده است