سفر به گرای 50 درجه و 49 دقیقه (بخش پایانی)

 

بهروز قزلباش

باغ ایرانی یا بهشت زیرین، الهامی از باغهای بهشت، باغهای برین است. آنچه قران کریم در وصف بهشت آورده است برای ساکنان باغهای ایرانی، رویایی است که بخشی از آن را در باغهایشان بازسازی کرده‌اند. تصور این که بهشت باید چیزی شبیه باغهای ایرانی باشد از اینجا ناشی میشود که باغهای ایرانی شبیه تصوراتی از بهشت آفریده شده‌اند. و ارم یک همچین جایی است با تمام رستنیها از هرجا.

هیچ کدام از ما زمانی را که در بهشت بودیم  به خاطر نمی‌آوریم. اما طبع ما در نگاه به توصیف بهشت در قرآن کریم، آن را می‌پسندد.

زیبارویان آراسته به طلا، نقره و منجوق‌های رنگ و وارنگ که بر تختها نشسته باشند، و پول آنها را از ما نمی‌گیرند. خودشان دارند. انواع درختان و غلبهی رنگ سبز بر رنگ‌های دیگر در بهشت، اندازهی آن هرچه وسیعتر بهتر، درهای آراسته به هنر ایرانی خاصه که تحت تاثیر هنر پس از اسلام ایرانی باشد، از انواع معرق و نقر خط خوش بر سنگ و الوانهای مینا و موسیقیهای آسمانی، رقص‌های شرقی بی‌بدیلِ سرشار از غنا و بدون اندوه، و هزار هزار موارد دیگر که طبع ما میپسندد.

در باغهای ایرانی هم موسیقی، رقص، شب شعر، جشن، مهمانی و بریز و بپاشهای فراوانی تجربه شده است. مخلص این که بهشت زیرین (باغهای ایرانی) هر چند به بهشت برین نمیرسد اما گویا چیز چندانی از بهشت کم ندارد بجز پیری، مرگ، حسادت معشوقهها نسبت به هم در تملک قلب مردان، اخلاق بد، وگرنه طبع حواهای زمین برگرفتی از تعلق خاطر ازلی آنها به طلا، نقره، منجوق و لباسهای حریر بهشتی اینجا هم هست. انواع حریرهای ایرانی، هندی و انگلیسی طرفداران زیادی بین حواهای زمین دارد. احتمالا نظام اجتماعی بهشت باید ارباب رعیتی باشد. خان و خانبازی. همه برای یکی و نه یکی برای همه. حالا ببینیم بهشت در قرآن کریم چطور وصف شده است؟ بعد برویم سراغ باغ ارم که گویا کلمهی «ارم» به معنای بهشت، پردیس، جنان، جنت، فردوس، مینو، نعیم است.

معانی دیگری هم دارد.مانند «خوردن تمام آنچه بر خوان باشد./ دندان بر چیزها نهادن.گزیدن به دندان/  نرم کردن کسی را، نرم گردانیدن/ نیست در آن کسی و نه اثری و نه نشانی و غیره»

اندازهی بهشت چقدر است؟ از نگاه قرآن بهشت بسیار وسیع است به طوری که عرض آن را هم‌اندازه آسمان و زمین می‌داند: «سابِقُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ...» (حدید/21)

درهای بهشت چگونه است؟ آیات قرآن بر این امر دلالت دارند که بهشت شامل درهایی است. از جمله آنکه می‌فرماید: «جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ»؛ «بهشت‌هاى عدن كه آنان با پدرانشان و همسرانشان و فرزندانشان كه درستكارند در آن داخل می‎شوند، و فرشتگان از هر درى بر آنان درمی‎آیند». (رعد/23)

روز و شب در بهشت وجود دارد؟ خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «لا یَسْمَعُونَ فیها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فیها بُكْرَةً وَ عَشِیًّا»؛ «در آنجا سخن بیهوده‏اى نمی‎‏شنوند، جز درود. و روزى‎شان صبح و شام در آنجا [آماده‏] است».

نحوه‌ی چینش و صحنه‌آرایی در بهشت: قرآن بهشت را باغی بزرگ که از زیر درختان رنگارنگ و گوناگون و سایه‌سار آن، جوی‌های آب روان است و آبشارها و چشمه‌های جوشان بر زیبایی آن می‌فزاید توصیف می‌کند«فی‏ سِدْرٍ مَخْضُودٍ*وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ*وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ*وَ ماءٍ مَسْكُوبٍ*وَ فاكِهَةٍ كَثیرَةٍ*لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ»؛ «در [زیر] درختان كُنار بی‎‏خار*و درختهاى موز كه میوه‏‎اش خوشه خوشه روى هم چیده است*و سایه‏‎اى پایدار*و آبى ریزان*و میوه‏اى فراوان*نه بریده و نه ممنوع». (واقعه/28 تا 33)

«فیها عَیْنٌ جارِیَةٌ»؛ «در آن چشمه‎‏اى روان باشد». (غاشیه/12)

وصف تشریفات پذیرایی: قرآن برای پذیرایی بهشتیان مجموعه‌ای از سینی‌های زرین، جام‌های بلورین و سیمین و خادمانی زیبا که در پیرامون بهشتیان، چون رشته‌ی گسسته‌ای از مروارید پراکنده‌اند، بیان می‌کند. در این میان رنگ سبز، آرامش‌بخشی درختان و لباس‌های بهشتیان است. هم‌چنین از لباس‌های ابریشمی، دستبندهایی از طلا و نقره نیز یاد می‌کند.

«مُتَّكِئینَ عَلى‏ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ»؛ «بر تخت هایى ردیف هم تكیه زده‎‏اند». (طور/20)

«یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلینَ»؛ «پرنیانِ نازك و دیباى ستبر می‎پوشند [و] برابر هم نشسته‏‎اند». (دخان/53)

« إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ »؛ «...در آنجا با دستبندهایى از طلا و مروارید آراسته می‎‏شوند، و لباسشان در آنجا از پرنیان است». (حج/23)‌

« وَ يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً »؛ «و بر گردِ آنان پسرانى جاودانى می‎گردند. چون آنها را ببینى، گویى كه مرواریدهایى پراكنده‎‏اند». (انسان/19)

باغ ارم یک باغ ایرانی تاریخی در شهر شیراز است و شامل چند بنای تاریخی و باغ گیاه‌شناسی می‌شود.

 

تاریخ ساخت و بنیان‌گذاری اولیهی باغ ارم شیراز، به‌درستی مشخص نیست؛ ولی توصیف‌هایی از آن در سفرنامه‌های متعلق به قرن دهم و یازدهم هجری آمده‌است. این باغ در روزگار سلجوقیان و آل اینجو پابرجا بوده است. در زمان زندیه هم کریم‌خان زند در سازندگی و بهسازی این باغ کوشید. در زمان قاجاریه این باغ به مدت ۷۵ سال مقر سران ایل قشقایی بود. در این زمان عمارتی در این باغ ساخته شد. اما در زمان سلطنت ناصر الدین شاه قاجار عمارتی دیگر توسط حسین علی خان نصیر الملک (سازنده مسجد معروف نصیر الملک) پیریزی شد که با مرگ وی خواهرزادهی او ابولقاسم خان نصیر الملک امور باغ ارم را به دست گرفت و عمارت نیمهکاره را تکمیل کرد. این باغ از املاک خاندان قوامی شیراز بود. این عمارت تا کنون پابرجاست. این باغ تنوع گیاهی بسیار بالایی دارد و گیاهان بسیاری از اقصاء نقاط جهان در این باغ کاشته شده است؛ به شکلی که باغ در قالب یک نمایشگاه از انواع گل‌ها و گیاهان درآمده‌است. در حال حاضر این باغ در اختیار دانشگاه شیراز است؛ باغ گیاه‌شناسی آن در اختیار دانشکدهی کشاورزی و ساختمان باغ در اختیار دانشکده حقوق قرار دارد. در تاریخ ۶ تیرماه ۱۳۹۰ در سی‌وپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو باغ ارم شیراز به همراه هشت باغ دیگر ایرانی در فهرست میراث جهانی ثبت گردید.

ویژگی بناها

عمارت وسط، هستهی مرکزی این باغ محسوب می‌شود. این ساختمان در زمان قاجاریه و با تقلید از سبک معماری زندیه ساخته شده است. این عمارت از نظر معماری، نقاشی، کاشیکاری و گچبری از شاهکارهای معماری زمان قاجار است. این عمارت، از سه طبقه، با تزئینات فراوان تشکیل شده‌است. اتاق‌های طبقهی زیرین که تقریباً زیرزمین هستند، محلی است برای استراحت در روزهای گرم تابستان. تزئینات این اتاق‌ها، کاشی‌کاری‌های رنگین است. دو طبقهی بالایی دارای ستون‌هایی است که از تخت جمشید الهام گرفته شده‌اند.

در پیشانی بنا، دو نیم‌دایره در دو طرف، و یک تابلوی بزرگ در وسط قرار گرفته که از سه هلال روی هم تشکیل شده‌است. این تابلو، تصاویری از شاهنامهی فردوسی و نبرد شاهان قاجار را نشان می‌دهد. این بنا بیش از هفتاد سال به خوانین قشقایی تعلق داشته که در دوران پهلوی مصادره شده‌است.

درشمال غربی شهر شیراز و در کنار شهر باغ زیبایی از دورهی قاجاریه باقی‌ مانده که به باغ ارم مشهور است. در سمت جنوب باغ مذکور رودخانهی خشک شیراز از شرق به غرب امتداد دارد. وسعت باغ بیش از سه هکتار و از درختان مرکبات و سرو پوشیده شده است.

جالبترین قسمت باغ خیابانی است که از شرق به غرب در وسط باغ احداث و در دو طرف آن درختان سرو کاشته‌اند و زیبایی خاصی را داراست. در میان درختان سرو این خیابان سرو بلندقامتی است که از دور جلب توجه می‌کند و به علت موزون بودن آن را «سروناز» می‌خوانند. نظیر سرو مذکور در سایر باغ‌های شیراز دیده نمی‌شود. صحن باغ را درختان زینتی، سرو، نارنج و انواع گلهای تزئینی پوشانیده و تزئین کرده است.

باغ ارم به وسیلهی دولت وکمک‌های مادی شاه سابق و شهبانو خریداری و تعمیر و به دانشگاه شیراز اهداء گردیده است. ساختمان آن به علت عوامل طبیعی به صورت مخروبه درآمده بود و دیوارهای باغ نیز از چینه بود که به طور کلی خراب شده بود. ضمن تهیهی طرح تعمیراتی دیوار چینه آن برداشته شد و یک دیوار کوتاه سنگی با نردهی آهنی در اطراف آن احداث گردید. تزیینات قسمت‌های مختلف ساختمان تعمیر، تکمیل و مجدداً به صورت آبرومندی درآمد.

باغ مذکور از آثار دورهی ناصرالدین شاه قاجار به شمار می‌رود. در این مورد چند سنگ‌نوشته (کتیبه) در نقاط مختلف باغ از نصیرالملک باقی‌مانده است. اولین کتیبه سنگ مرمر است که در بالای سر در ورودی شمال شرقی باغ نصب شده و با خط نستعلیق چنین خوانده می‌شود: «از وزیر شه نصیرالملک راد / دائمش باغ ارم آباد باد» علاوه بر کتیبهی فوق شش کتیبه سنگی در نمای شرقی ساختمان دیده می‌شود که همهی آنها با خط نستعلیق نقر و در آخر آنها تاریخ‌های مختلفی به چشم می‌خورد و نام نصیرالملک در آنها ذکر شده است. در آخر کتیبهی اولی تاریخ ۱۳۳۹ نوشته شده است.

اشعار کتیبهی دوم مربوط به شوریده شیرازی شاعر معروف دورهی قاجار است. کتیبهی سوم بیت اول آن تاریخ بنای ساختمان را مشخص می‌سازد چنین است: «از وزیر شه نصیرالملک راد / دائمش باغ ارم آباد باد».

در کتیبهی چهارم تاریخ ۱۳۳۹ دیده می‌شود و اشعار آن مربوط به فصیح الملک شوریده شیرازی است. در کتیبهی چهارم نیز رمضان المبارک ۱۳۱۵ دیده می‌شود و مربوط به تعمیرات بنا در دوره مظفرالدین شاه قاجار است. در کتیبهی پنجم در آخر کتیبه چنین خوانده می‌شود: «حسب مستطاب اجل اشرف آقای نصیرالملک».

در کتیبهی ششم که در سمت چپ و پای ایوان جنوبی نصب شده است، چنین خوانده می‌شود: «خادم اهل بشارت خان بنده درگه نصیرالملک ۱۳۴۰» کتیبه‌های مذکور مربوط به تعمیراتی است که به تدریج در این بنای باارزش صورت گرفته است. جالب‌ترین تعمیرات در سالهای اخیر در این بنای ارزنده انجام پذیرفت که به کلی آن را از وضع خراب گذشته خارج کرده است.

شش کتیبهی سنگی در نمای شرقی ساختمان باغ ارم دیده می‌شود. کتیبه‌های سنگی مذکور بر نمای جرزهای طبقهی اول نصب و خط همهی کتیبه‌ها نستعلیق است. دو کتیبه در زیر ایوان دو ستون سمت راست و دو کتیبه در زیر ایوان دو ستونی بزرگ و دو کتیبهی دیگر زیر ایوان دو ستونی سمت راست نصب گردید و به ترتیب کتیبه‌های مذکور را از سمت راست مورد بررسی قرارمی‌دهیم. اولین کتیبهی سمت راست در پای ستون سمت راست ایوان سمت راست نصب شده علینقی الشریف عمل استاد باشی حجار ۱۳۳۹. اشعار مربوط به مرحوم فصیح الملک شوریده شیرازی است.

کتیبهی دوم سنگی در پای ستون سمت چپ ایوان شمالی نصب شدهاست، خط کتیبهی مذکور نیز نستعلیق است. اشعار نیز اثر طبع مرحوم حاجی فصیح الملک شوریده شیرازی است. کتیبهی بعدی که سرباز دوره هخامنشی را نشان می‌دهد که در یک دست نیزه و در یک دست دیگر او گرزی قرار دارد، کلاه را با آن که سعی کرده‎اند به فرم نیزهداران تخت جمشید حجاری کنند ولی ساده است و هیچ گونه تزییناتی ندارد.

کتیبهی مذکور در دو طرف ایوان قرینهسازی است ولی به هر حال با آنکه از نقوش برجسته تخت جمشید تقلید شده، جذابیت و فرم زیبای نقوش برجسته نیزهداران پارسی تخت جمشید را ندارد. سه پنجرهی آهنی در پای ایوان مرکزی دیده می‌شود که دو پنجرهی آهنی طرفین بزرگتر و قرینهسازی است. پنجرهی وسط دو پنجره دارای اندازه بزرگتری است، پنجره‌های آهنی مذکور قدیمی و به زمان احداث ساختمان مربوط است سپس کتیبه‌ای با خط نستعلیق نصب شده و کتیبهی بعد نیز به خط نستعلیق نقر شده است.

کتیبهی بعدی نظیر کتیبهی سمت راست یک سرباز هخامنشی را نشان می‌دهد که به همان فرم نقش برجسته سمت راست حجاری گردید و سپس کتیبهی سنگی دیگری است که با خط نستعلیق حجاری و نصب شده است.

سردَرِ شمال شرقی باغ ارم: این سرا در سمت شمال شرقی باغ ارم و در انتهای آن قرار دارد و از نمونه‌های جالب و ارزنده از نظر فرم و تزئینات محسوب می‌شود.

 

کاشیکاری‌های سر در منحصر به چند کتیبه و چند قطعه کاشی‌کاری است ولی از نظر فرم ساختمان از نمونه‌های منحصر به فرد محسوب می‌شود، در بالا و در پیشانی سردر کتیبه‌ای به خط نستعلیق بر روی کاشی معرق نصب گردید. «نصر من الله و فتح قریب» در زیر کتیبهی کاشی کتیبه‌ای از سنگ مرمر لیمویی رنگ قرار دارد که در سطر اول آن عبارت شریف «بسم الله الرحمن الرحیم» و سپس یک بیت شعر با خط نستعلیق در زیر آن بر روی سنگ حجاری شده که چنین خوانده می‌شود:«از وزیر شه نصیرالملک راد / دائماً باغ ارم آباد باد»

تاریخ مذکور مربوط به دورهی سلطنت مظفرالدین شاه قاجار و زمانی است که نصیرالملک حکمران فارس بوده است، در هر سمت در دو طاقنما در طرفین دیده می‌شود که بالای آنها در هر طرف یک کتیبه‎‎ی کاشیکاری نصب شده است. کتیبه‌های کاشی‌کاری طرفین در با خط نستعلیق با زمینهی سرمه‌ای است و نوشتهی آن به صورت معرق است که آیه‌ای از قرآن مجید است. علاوه بر کتیبه‌های فوق چند کتیبه کاشی‌کاری معرق برجسته در اطراف سردر مذکور دیده می‌شود که جلوه خاصی به سردر داده است. در جلوی ساختمان اصلی باغ در سمت مشرق حوض وسیعی قرار دارد. روی هم رفته ساختمان باغ ارم را از نظر نقاشی‌های رنگ و روغن، درهای چوبی نفیس و منبت کاری‌های روی آن، پنجره‌های مشبک آهنی، از اره سنگی بنا، مقرنس‌ها و گچ‌بُری و کاشیکاری‌های نما و پیشانی ساختمان و ستون‌های سنگی از نمونه‌های جالب هنری دورهی قاجاریه باید محسوب داشت.

تالار آینه

آینهکاری تالار آینه و نقاشی‌های جالب رنگ و روغن سقف اتاق‌ها و ایوان‌ها ترمیم گردید. محوطهی باغ که به صورت مخروبه‌ای درآمده بود مجدداً تعمیر و با همان طرح اصلی خود ترمیم شده است. قسمت عمده از کاشی‌کاری نمای جرزها که فرو ریخته بود مجدداً با همان سبک اولیه در محل نصب شده است.

یکی از قسمت‌های بسیار جالب این بنا پنجره‌های آهنی است که در طبقه اول ساختمان در پای ایوان بزرگ دو ستونی در مدخل سردابه قراردارد و از نمونه‌های جالب پنجره‌های آهنی در دورهی قاجاریه محسوب می‌شود. قسمت عمده درهای چوبی از چوب ساج تهیه گردید و به همین جهت با گذشت سال‌ها سالم باقی‌مانده و هیئت اصلی خود را حفظ کرده‎اند.

کاشیکاری پیشانی ایوان مرکزی و اطراف آن از جالب‌ترین کاشی‌کاری‌های دورهی قاجاریه محسوب می‌شود که نمونه آن در سایر بناهای دورهی قاجاریه دیده نمی‌شود. چه در ساختمان دیوانخانهی قوام‌الملکی یا اندرون زینت الملکی یا سایر بناهای دورهی قاجاریه نظیر کتیبهی کاشیکاری پیشانی ایوان ساختمان باغ ارم دیده نمی‌شود و به همین جهت آن را باید از نمونه‌های منحصربه فرد دانست.

از مرحوم نصیرالملک بناهای ارزنده‌ای در فارس باقی‌مانده از جملهی آنها مسجد نصیرالملک، خانه نصیرالملک و باغ ارم را می‌توان نام برد. ساختمان قدیمی آن از بناهای بسیار جالب و بی‌نظیر دورهی قاجاریه است ایوان دوستونی مرکزی و دو ایوان اطراف آن از شاهکارهای معماری محسوب می‌شوند. حاشیه‌های کاشی‌کاری جرزهای ایوان از نمونه‌های جالب کاشی‌کاری دورهی قاجاریه است. عمارت آن با داشتن کاشی‌کاری‌ها و حجاری‌ها و نقاشی‌های رنگ و روغن از جمله بناهای پر ارزش و مهم شیراز و نقوش ازاره سنگی آن از نمونه‌های جالب حجاری محسوب می‌شود.

از جمله قسمت‎های بسیار جالب این بنای با ارزش سردابه‌ای است که در طبقه زیرین این ساختمان قرار دارد و آب جاری از وسط آن می‌گذرد و به همین جهت سردابه مذکور از نظر زندگی در تابستان محل بسیار مناسبی بوده است. گچ‌بری‌های بسیارزیبایی در قسمت‌های مختلف و از جمله در ایوان‌های نمای شرقی دیده می‌شود که منظره جالبی به این بنای با ارزش داده است.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در شنبه, 18 فروردين 1397 ساعت 10:49
  • اندازه قلم